ponedeljak, 03 decembar 2018 00:00

3. decembar - Dogodilo se na današnji dan

1694. U Engleskoj usvojen zakon prema kojem će Parlament biti biran svake treće godine.

1800. Rođen slovenački pesnik France Prešern, najistaknutija ličnost slovenačke književnosti XIX veka.

1883. Rođen austrijski kompozitor Anton Vebern, jedan od najznačajnijih predstavnika Bečke atonalne škole i ekspresionizma u muzici. U vreme nacizma njegova dela bila zabranjena, a pedesetih godina XX veka postao uzor generaciji kompozitora koji su u njegovoj muzici nalazili ideje za punktualizam i elektronsku muziku.

1910. U Parizu prvi put prikazana neonska lampa koju je iztumeo francuski fizičar Žorž Klod.

1912. Turska, Bugarska, Srbija i Crna Gora sklopile primirje u Prvom balkanskom ratu. Rat nastavljen 3. februara 1913, a novo primirje uspostavljeno 23. aprila, kada su obnovljeni i mirovni pregovori u Londonu.

1919. Umro francuski slikar Pjer Ogist Renoar, jedan od najistaknutijih impresionista i najvećih evropskih slikara XIX veka.

1923. Rođena grčka operska pevačica Marija Kalas, jedan od najvećih soprana u istoriji opere. Karijeru počela 1947. i s velikim uspehom pevala na najvećim svetskim operskim scenama.

1930. Rođen francuski režiser Žan Lik Godar, najznačajniji predstavnik francuskog "novog talasa".

1944. U Atini izbio građanski rat između Vlade, koju je podržavala Velika Britanija, i Fronta nacionalnog oslobođenja. Mir postignut na konferenciji u Varkizi 12. februara 1945, kada su se predstavnici Vlade i EAM-a sporazumeli da plebiscitom bude određen oblik vladavine u Grčkoj.

1952. Umro srpski književnik i političar Milan Grol, dugogodišnji dramaturg i upravnik Narodnog pozorišta u Beogradu, od 1940. šef Demokratske stranke. Do 1943. bio član jugoslovenske kraljevske vlade u emigraciji u Londonu, a posle sporazuma Tito-Šubašić u martu 1945. kao potpredsednik ušao u Vladu Demokratske Federativne Jugoslavije u kojoj je bio do avgusta iste godine.

1962. Edit Sparlok Sampson stupila na dužnost sudije u opštinskom sudu u Čikagu, kao prva crnkinja na mestu sudije u SAD.

1962. Teška magla koja je London prekrivala četiri dana uzrokovala smrt trovanjem sumpor-dioksidom velikog broja ljudi.

1967. Južnoafrički hirug Kristijan Barnard u bolnici "Grote Šur" u Kejptaunu prvi put u istoriji medicine izvršio transplantaciju srca. Pacijent Luis Vaškanski potom, sa srcem jedne 25-godišnje devojke stradale u saobraćajnoj nesreći, živeo 18 dana.

1971. Počeo indijsko-pakistanski rat zbog Kašmira, završen 17. decembra pobedom Indije i odvajanjem Bangladeša, dotad Istočnog Pakistana, u posebnu državu.

1975. U Laosu vlast preuzeli komunisti i proglasili kraj 600 godina stare monarhije.

1978. Umrla srpska glumica Ljubinka Bobić, članica beogradskog Narodnog pozorišta. Glumačku karijeru počela 1921. i pored brojnih uloga ostala zapamćena kao nenadmašna Živka u "Gospođi ministarki" Branislava Nušića.

1984. U gradu Bopal u Indiji oko 4.500 ljudi umrlo, 500 oslepelo, a 50.000 otrovano gasom iscurelim iz fabrike pesticida "Junion karbajd".

1989. Posle pada Berlinskog zida u Istočnoj Nemačkoj ostavke podneli lider Jedinstvene radničke partije Nemačke Egon Krenc i svi članovi partijskog Politbiroa i Centralnog komiteta vladajuće partije.

1995. Bivši predsednik Južne Koreje Čun Do Hvan uhapšen pod optužbom da je odgovoran za masakr u gradu Kvangdžu u maju 1979, kada je vojska ubila više od 200 demonstranata.

1997. U glavnom gradu Kanade Otavi predstavnici 122 zemlje potpisali Konvenciju o zabrani protivpešadijskih mina. Nekoliko zemalja, među kojima SAD, odbile da se priključe sporazumu.

2000. U Čikagu u 82. godini umrla američka pesnikinja Gvendolin Bruks. Ušla u istoriju kao prvi crni dobitnik Pulicerove nagrade. Nagradu dobila 1949. za zbirku pesama "Eni Alen".

2001. Umro Gerhard Rigner, autor telegrama koji je objavljen kao upozorenje svetu na nacistički plan o uništenju jevrejskog naroda. 

Objavljeno u Na današnji dan
nedelja, 02 decembar 2018 00:00

2. decembar - Dogodilo se na današnji dan

1254. Kralj Sicilije Mafred pobedio u bici kod Fođe papsku vojsku i zadržao svoje kraljevstvo.

1547. Umro španski osvajač Ernan Kortes, koji je zahvaljujući vatrenom oružju, nepoznatom domorocima, između 1519. i 1521. sa samo 700 vojnika osvojio Meksiko. Guverner Nove Španije postao 1522.

1804. Papa Pije VII u Parizu krunisao Napoleona Bonapartu za cara Francuske.

1805. Napoleon u bici kod Austerlica, poznatoj kao "bitka tri cara", sa 75.000 vojnika pobedio rusku i austrijsku vojsku, koje su izgubile 70.000 od 95.000 ljudi.

1823. Predsednik SAD Džejms Monro u Kongresu SAD objavio dokument, Monroovu doktrinu, kojim je proklamovana izolacionistička politika SAD. U tom trenutku usmerena protiv intervencionističkih namera Svete alijanse evropskih sila prema bivšim španskim i portugalskim kolonijama u Južnoj Americi, ta politika kasnije pod geslom "Amerika Amerikancima" dobila jako nacionalno obeležje.

1848. Austrijski car Ferdinand I abdicirao u korist Franca Jozefa I.

1852. U Francuskoj proglašeno Drugo carstvo s carem Šarlom Lujem Napoleonom III Bonapartom.

1859. Rođen francuski slikar Žorž Sera, osnivač škole neoimpresionista i novog slikarskog metoda, poentilizma.

1859. Izvršena smrtna kazna vešanjem nad američkim borcem za ukidanje crnačkog ropstva Džonom Braunom, što je dovelo do zaoštravanja borbe abolicionista i robovlasnika uoči Američkog građanskog rata.

1901. Američki pronalazač King Kemp Džilet patentirao prvi nožić za brijanje s dvostrukom oštricom.

1942. Na univerzitetu u Čikagu, gde su nuklearni fizičari predvođeni Enrikom Fermijem radili na tajnom projektu izrade atomske bombe, prvi put demonstrirana nuklearna lančana fisija.

1950. Odlukom Ujedinjenih nacija bivša italijanska kolonija Eritreja ušla u sastav Etiopije kao autonomna oblast.

1954. Senat SAD izrekao javni prekor senatoru Džozefu Mekartiju zbog njegovog svirepog ponašanja tokom istržnog postupka protiv hiljada ljudi koji su bili osumnjičeni da su komunisti.

1971. Od šest emirata u Persijskom zalivu, Abu Dabija, Dubaija, Šardže, Adžmana, Uma al Kajvajna i Fudžajre osnovana federacija Ujedinjenih Arapskih Emirata. U februaru 1972. Federaciji se pridružio i Ras al Kajma.

1971. Sovjetski vasionski brod bez ljudske posade “Mars III” spustio se na Mars.

1972. U požaru koji je izbio tokom muzičkog festivala u južnokorejskom glavnom gradu Seulu poginulo najmanje 50 osoba.

1982. Hirurg Vilijam de Vris na klinici Univerziteta Juta u američkom gradu Solt Lejk Siti primenio prvo veštačko srce od poliuretana. Pacijent, penzionisan zubar Barni Klark, živeo s tim srcem 112 dana.

1990. Posle ujedinjenja Nemačke, koalicija desnog centra kancelara Helmuta Kola odnela ubedljivu pobedu na prvim svenemačkima izborima od 1932.

1993. U pucnjavi prilikom pokušaja hapšenja, kolumbijska policija ubila šefa narko-kartela Pabla Eskobara.

1994. Filipinski feribot s više od 600 putnika potonuo u Manilskom zalivu posle sudara s teretnim brodom. Život izgubilo 140 osoba.

1998. SFOR u Bijeljini uhapsio Radoslava Krstića, aktivnog generala Vojske Republike Srpske, i predao ga Međunarodnom sudu za ratne zločine u Hagu. Haški sud optužio Krstića za genocid nad bosanskim muslimanima u Srebrenici 1995. i osudio ga 2. avgusta 2001. na 46 godina zatvora.

2000. U Beogradu umro srpski i jugoslovenski slikar i grafičar Milan Mića Popović.

2001. Najveća energetska kompanija u SAD, korporacija “Enron”, podnela molbu njujorškom sudu za zaštitu od bankrota. To je bio najveći bankrot u istoriji SAD, a izazvao je veliki udar na finansijskim tržištima širom sveta.

2003. Tribunal u Hagu izrekao kaznu od 27 godina zatvora Momiru Nikoliću, prvom oficiru VRS koji je priznao krivicu za učešće u ubistvu preko 7.000 muslimana u Srebrenici u leto 1995.

Objavljeno u Na današnji dan
subota, 01 decembar 2018 00:00

1. decembar - Dogodilo se na današnji dan

Danas je Dan borbe protiv side.
 
1455. Umro italijanski vajar, zlatar i slikar Lorenco Giberti, koji je izradio vrata na krstionici katedrale u Firenci. Njegov spis "Commentarii" je vredan dokument za izučavanje italijanske arhitekture i slikarstva.

1640. Portugalija posle ustanka kojim je zbačena španska vlast ponovo stekla nezavisnost. Dve sedmice kasnije vojvoda od Braganse krunisan za portugalskog kralja pod imenom Žoao IV. Španija nezavisnost Portugalije priznala tek 1668.

1761. Rođena Mari Tiso, koja se proslavila praveći voštane maske ličnosti pogubljenih u Francuskoj revoluciji, a u Velikoj Britaniji 1802. postavila stalnu izložbu voštanih figura svojih savremenika. Danas Muzej Madam Tiso.

1821. Dominikanska Republika, koja obuhvata dve trećine istočnog dela karipskog ostrva Haiti, tada poznatog kao Hispanjola, proglasila nezavisnost od Španije.

1822. Osnivač brazilskog carstva Dom Pedro krunisan za prvog cara Brazila pod imenom Pedro I.

1825. Umro ruski car Aleksandar I Romanov, koji je tokom vladavine proširio teritoriju Rusije. Posle poraza Napoleona u Rusiji 1812. imao vodeću ulogu u antifrancuskoj koaliciji evropskih sila i jedan je od glavnih incijatora stvaranja Svete alijanse 1815. Uspešno ratovao protiv Otomanskog carstva i pomagao srpskim ustanicima.

1906. U Parizu otvoren bioskop "Omnija Pate", prva dvorana u svetu namenski izgrađena za prikazivanje filmova.

1918. Odlukom danskog parlamenta Island stekao nezavisnost.

1918. Provincija Transilvanija, ranije u sastavu Mađarske, odnosno Austro-Ugarske, ujedinila se s Rumunijom. U sastav Rumunije ušao i rumunski deo Banata i još neke pokrajine. Taj datum Rumuni slave kao nacionalni praznik, Dan ujedinjenja.

1918. U Beogradu proglašena Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca, s princem Aleksandrom I Karađorđevićem kao regentom i Beogradom kao prestonicom.

1925. U Lokarnu u Švajcarskoj potpisani sporazumi evropskih država o garanciji mira i nepovredivosti granica. Najvažnijim smatra se Rajnski pakt kojim su se Nemačka, Francuska i Belgija obavezale na poštovanje granica, a Nemačka prihvatila demilitarizaciju Rajnske oblasti. Te sporazume prekršio Hitler 1936, kada je okupirao Rajnsku oblast, a potom napao Čehoslovačku i Poljsku.

1934. U Lenjingradu ubijen Sergej Kirov, blizak Staljinov saradnik, član Politbiroa i sekretar Centralnog komiteta sovjetske Komunističke partije. Atentat na Kirova Staljinu bio povod da počne žestok obračun s protivnicima.

1936. Umro italijanski pisac Luiđi Pirandelo, dobitnik Nobelove nagrade za književnost 1934, jedan od najznačajnijih dramskih pisaca XX veka, koji je otvorio nove puteve moderne dramaturgije.

1971. U Karađorđevu, na sednici Predsedništva Saveza komunista Jugoslavije, smenjen deo rukovodstva Saveza komunista Hrvatske, nosilaca politike tzv. masovnog pokreta. Usledile čistke u političkim i privrednim vrhovima u Srbiji, Sloveniji i Makedoniji, čime je sprečen pokušaj političkih i privrednih reformi u SFRJ.

1973. Umro izraelski državnik David Ben Gurion, vođa borbe za stvaranje države Izrael i njen prvi premijer.

1981. U najvećoj nesreći u istoriji jugoslovenskog vazduhoplovstva, avion "DC-9 super 80" ljubljanskog "Inex-adria avio-prometa" udario u planinu u blizini Ajačija na Korzici. Poginulo svih 178 putnika i članova posade.

1988. Benazir Buto postala premijer Pakistana, kao prva žena na čelu jedne islamske zemlje.

1989. Mihail Gorbačov kao prvi sovjetski lider posetio Vatikan i dogovorio se s papom Jovanom Pavlom II o uspostavljanju diplomatskih odnosa SSSR i Vatikana.

1991. Na referendumu u sovjetskoj republici Ukrajini nadmoćna većina birača izjasnila se za nezavisnost od SSSR.

2000. Lider Partije nacionalne akcije Vinsent Foks inaugurisan za predsednika Meksika, čime je okončan 71 godinu dug period vladavine Institucionalne revolucionarne partije. To je bio prvi poraz te partije od 1929.

2001. U dva napada palestinskih bombaša-samoubica u Jerusalimu poginulo 10 Izraelaca, a u eksploziji autobusa u Haifi ubijeno njih 30. U napadima povređeno preko 200 osoba.

2002. Za predsednika Slovenije izabran dotadašnji premijer u više mandata Janez Drnovšek. 

Objavljeno u Na današnji dan
utorak, 20 novembar 2018 00:00

20. novembar - dogodilo se na današnji dan

1602 – Rođen je nemački fizičar i pronalazač Oto fon Girike, koji je prvi demonstrirao vakuum i prikazao čuveni eksperiment o vazdušnom pritisku ("magdeburške polulopte").

1780 - Velika Britanija je objavila rat Holandiji, nakon što je utvrdila da holandski brodovi snabdevaju američke pobunjenike francuskim i španskim oružjem.

1818 - Južnoamerički revolucionar i državnik Simon Bolivar objavio je nezavisnost Venecuele od Španije.

1847 - Umro je srpski pisac, prevodilac i glumac Joakim Vujić, otac srpskog pozorišta, osnivač i direktor "Knjaževsko-serbskog teatra" u Kragujevcu (1833).

1863 - Rođen je srpski pisac, estetičar i književni kritičar Bogdan Popović, član Srpske kraljevske akademije, jedan od osnivača "Srpskog književnog glasnika". Znatno je uticao na evropeizaciju srpske književnosti uoči Prvog svetskog rata. Objavio je "Antologiju novije srpske lirike" i veći broj studija iz književnosti i umetnosti.

1873 - Dva grada na desnoj i levoj obali Dunava, Budim i Pešta spojeni su u jedan i formirali mađarsku prestonicu Budimpeštu.

1894 - Umro je ruski kompozitor i pijanista Anton Grigorjevič Rubinštajn, osnivač Konzervatorijuma u Petrogradu, jedan od najvećih pijanista 19. veka. Komponovao je opere ("Demon"), klavirske kompozicije, solo pesme (ciklus "Persijske pesme").

1910 - Umro je ruski pisac i mislilac Lav Nikolajevič Tolstoj, jedan od velikana ruske i svetske književnosti. Romanom "Rat i mir" stvorio je tip romana "vremena i prostora" (roman-epopeja). Umetnik analitičar zaokupljen je moralno-etičkim i socijlnim problemima, a kao književni estetičar zalaže se za didaktičku umetnost za narod ("Ana Karenjina", "Sevastopoljske priče", "Narodne priče", "Šta je umetnost").

1914 - Na Vrapčem brdu kod Lazarevca u Prvom svetskom ratu u Kolubarskoj bici poginuo je srpski oficir Dimitrije Tucović, vođa socijalističkog pokreta u Srbiji.

1917 - U bici kod Kanbreja u Prvom svetskom ratu Britanci su prvi put u borbu uključili veći broj novog oružja - 324 tenka. Tenk je prvi put upotrebljen u bici na Somi 1916.

1923 - Garet A. Morgan je patentirao prvi automatski semafor.

1924 - U Turskoj je ugušena pobuna Kurda, čija je teritorija ugovorom u Lozani posle Prvog svetskog rata, podeljena između nekoliko država.

1925 - Rođena je ruska balerina Maja Pliseckaja, zvezda Boljšoj teatra gotovo pola veka. Sa 11 godina pocela je da igra u baletskom horu, 1943. postala je solista, a potom primabalerina ostvarivši niz glavnih uloga u klasičnom i modernom baletu.

1945 - U Nirnbergu je pred Međunarodnim vojnim sudom počelo suđenje nacističkim ratnim zločincima u Drugom svetskom ratu, na kojem je prvi put u istoriji jedan međunarodni forum osudio agresiju kao zločin protiv čovečanstva i kaznio vinovnike. Posle deset meseci, 12 optuženih osuđeno je na smrt, trojica na doživotnu robiju, četvorica na zatvor od 10 do 20 godina, a petorica su oslobođena.

1945 - Saveznička Kontrolna komisija dala je dozvolu za preseljenje šest miliona Nemaca iz Austrije, Poljske i Mađarske u Zapadnu Nemačku.

1959 - Generalna skupština UN je usvojila Deklaraciju o pravima deteta, kojom su proklamovana jednaka prava za svu decu, bez obzira na rasu, veru, poreklo i pol.

1959 - U Stokholmu su Velika Britanija, Norveška, Švedska, Danska, Austrija, Portugalija i Švajcarska potpisale konvenciju o formiranju EFTA (Evropsko udruženje slobodne trgovine).

1975 - Umro je španski diktator Fransisko Franko, koji je 36 godina diktatorski upravljao Španijom. Dva dana kasnije Huan Karlos postao je kralj Španije.

1980 - U Kini je počelo suđenje "četvoročlanoj bandi", koju je predvodila Đang Čing, udovica predsednika Mao Cedunga. Oni su optuženi za izdaju i zločine tokom Kulturne revolucije 1966-76.

1995 - Na predsedničkim izborima u Poljskoj kandidat levice, bivši komunista Aleksandar Kvašnjevski pobedio je dotadašnjeg šefa države Leha Valensu.

1998 - Sa kosmodroma u Bajkonuru Rusija je lansirala prvi modul Međunarodne svemirske stanice, koji je koštao 60 milijardi dolara.

2001 - Na opštim izborima u Danskoj socijaldemokrate su prvi put posle 80 godina izgubile vlast. Pobedili su liberali Andersa Foga Rasmusena.

2003 - U Beogradu je preminuo poznati fotoreporter i fotograf Radivoje Vican Vicanović (56).

Objavljeno u Novembar
subota, 17 novembar 2018 00:00

17. novembar - Dogodilo se na današnji dan

1558. Umrla engleska kraljica Meri I Tjudor, kćerka Henrija VIII. Tokom vladavine, od 1553, kao supruga španskog kralja Felipea II pokušala da Englesku vrati pod uticaj pape, a zbog žestokog progona protestanata dobila naziv Krvava Meri. Posle njene smrti na presto došla njena sestra Elizabeta I, koja je postavila temelje buduće britanske imperije.

1800. Kongres SAD se sastao prvi put u novoj prestonici Vašingtonu, a predsednik Džon Adams postao prvi stanar zgrade kasnije nazvane Bela kuća.

1855. Škotski istraživač Dejvid Livingston otkrio vodopade na reci Zambezi, nazvane po engleskoj kraljici, Viktorijini vodopadi.

1858. Umro velški filantrop Robert Oven, socijalista-utopista i socijalni reformator, industrijalac koji je svoje bogatstvo utrošio pokušavajući da ostvari projekte socijalnih reformi.

1869. Posle više od 10 godina rada pod rukovodstvom Francuza Ferdinana de Lesepsa otvoren Suecki kanal, kojim je Sredozemno more povezano sa Indijskim okeanom.

1913. Prvi brodovi prošli kroz Panamski kanal, koji je zvanično otvoren godinu dana kasnije.

1917. Umro francuski vajar Ogist Roden, jedan od najvećih umetnika kraja XIX i početka XX veka. Njegovo delo objedinilo romantičarski duh i moderne težnje i presudno uticalo na evropsko vajarstvo. Autor čuvenih dela "Mislilac" i "Poljubac".

1938. Umro hrvatski političar Ante Trumbić, koji je uz Franu Supila i Ivana Meštrovića bio glavni zastupnik ujedinjenja Hrvatske sa Srbijom i Crnom Gorom u zajedničku državu. Bio predsednik Jugoslovenskog odbora od osnivanja, 1915, do raspuštanja u decembru 1918, po formiranju Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca.

1947. U saobraćaj puštena železnička pruga Šamac-Sarajevo, duga 242 kilometra, u čijoj su izgradnji učestvovale omladinske brigade iz cele Jugoslavije.

1954. Egipatski general Gamal Abdel Naser postao šef države posle pada predsednika Mohameda Nagiba, s kojim je 1952. srušio kralja Faruka I.

1969. SSSR i SAD u Helsinkiju počeli razgovore o ograničenju strateškog naoružanja.

1971. Revolucionarna partija na čelu s Vemidom Tanomom Kitikačornom izvršila vojni udar i preuzela vlast u Tajlandu. Ukinut Parlament, raspuštena Vlada i suspendovan Ustav.

1974. Na prvim parlamentarnim izborima u Grčkoj posle više od 10 godina i posle sedmogodišnje vojne diktature ubedljivo pobedila Nova demokratija Konstantina Karamanlisa.

1976. Kina izvela najveću nuklearnu eksploziju u atmosferi.

1988. Smenjivanje Kaćuše Jašari i Azema Vlasija, funkcionera u Pokrajinskom komitetu Saveza komunista, izazvalo masovne demonstracije Albanaca na Kosovu, uključujući štrajk oko 1.000 rudara u rudniku “Stari trg”, u februaru 1989.

1989. Demonstracije u Pragu, u znak sećanja na dan kada su Nemci 1939. pogubili devet čeških studenata i zatvorili češke univerzitete, pretvorile se u protestni marš protiv komunističkog režima. Policija grubo reagovala, mnogi uhapšeni, a 71 osoba je povređeno.

1989. U jednoj od najvećih rudarskih nesreća u Srbiji, u jami "Morava" Aleksinačkih rudnika uglja, poginulo 90 rudara.

1993. Sudije iz 11 zemalja položile zakletvu na inauguracionom zasedanju suda Ujedinjenih nacija za ratne zločine u Jugoslaviji, prvog takvog suda posle Nirnberškog i Tokijskog, osnovani posle Drugog svetskog rata.

1996. U drugom krugu lokalnih izbora u Srbiji koalicija opozicionih partija "Zajedno" pobedila u najvećem broju velikih gradova, uključujući Beograd, Niš, Novi Sad i Kragujevac. To je bila prva pobeda srpske opozicije od uvođenja višestranačkog političkog sistema 1990. Pokušaj vlasti da falsifikuje izborne rezultate izazvao tromesečne masovne građanske proteste.

1997. Pripadnici najveće egipatske militantne organizacije "Al Gama al Islamija" ubili, blizu hramova u Luksoru, 58 stranih turista i četiri Egipćanina.

1998. Izraelski Kneset većinom glasova ratifikovao sporazum "Vaj", kojim je predviđeno ustupanje dela okupirane teritorije palestinskoj samoupravi.
2001. Na Kosovu održani prvi parlamentarni izbori od dolaska međunarodnih snaga u Pokrajinu, u junu 1999. Ubedljivu pobedu odneo Demokratski savez Kosova Ibrahima Rugove, osvojivši 45,6 odsto glasova. Srpska koalicija "Povratak" osvojila 11,34 odsto glasova. Na izbore izašlo 63 odsto Albanaca i 56 odsto Srba.

2003. Srbija Hrvatskoj vratila matične knjige koje su 1995. iz delova Hrvatske koji su bili pod kontrolom Srba.

Objavljeno u Novembar
četvrtak, 15 novembar 2018 00:00

15. novembar - Dogodilo se na današnji dan

1492. Španski moreplovac Kristofer Kolumbo napravio belešku o upotrebi duvana među američkim Indijancima, što je prvi pisan dokument o toj biljci, koja je kasnije osvojila svet.

1577. Engleski gusar i admiral Frensis Drejk krenuo na put oko sveta i posle trogodišnjeg uspešnog putovanja postao prvi Englez koji je oplovio Zemlju. Tokom putovanja obišao obale Afrike i Amerike, napadajući i pljačkajući španske brodove.

1630. Umro nemački astronom, matematičar i fizičar Johan Kepler, koji je s tri fundamentalna zakona o kretanju planeta dokazao Kopernikovu hipotezu o heliocentričnom sistemu.

1787. Umro nemački kompozitor Kristof Vilibald Gluk. Autor oko 100 opera od kojih je sačuvano 40, zaslužan za reformu opere. U svojim delima muziku podredio tekstu i prilagodio je dramskoj radnji.

1889. Pobornici republike kojima su se, po ukidanju ropstva, pridružili veleposednici, svrgnuli drugog i poslednjeg brazilskog cara Pedra II i proglasili Brazil republikom s predsednikom Manuelom Deodorom.

1899. Tokom burskog rata, na području Johanesburga burski vojnik Piter Bota zarobio ratnog dopisnika londonskog "Morning posta" Vinstona Čerčila, kasnije premijera Velike Britanije. Bota potom postao vrhovni komandant burskih snaga i premijer, posle rata osnovane Južnoafričke unije.

1916. Umro poljski pisac Henrik Sjenkjevič, dobitnik Nobelove nagrade za književnost 1905, koji je svetsku slavu stekao istorijskim romanima.

1920. U Ženevi održana prva skupština Lige naroda.

1923. Galopirajuća inflacija u Nemačkoj dostigla vrhunac, osam milijardi maraka za jedan američki dolar.

1954. Umro američki filmski i pozorišni glumac Lajonel Barimor, koji se kao dete proslavio u ulozi Olivera Tvista, a pred kraj života, kao težak invalid vezan za kolica, odigrao više zapaženih uloga.

1971. Delegacija Kine prvi put učetvovala na zasedanju Generalne skupštine Ujedinjenih nacija.

1976. Umro Žan Gaben, jedan od najpopularnijih i najdarovitijih francuskih filmskih i pozorišnih glumaca. Snimio oko 90 filmova, najviše s režiserima-veteranima francuske kinematografije.

1976. Umro srpski glumac Milivoje Živanović, prvak Jugoslovenskog dramskog pozorišta. Karijeru počeo u putujućem pozorištu Udruženja glumaca. Zalaganjem Branislava Nušića postao stalan član Srpskog narodnog pozorišta u Novom Sadu. Potom igrao u Skoplju, od 1932. u Narodnom pozorištu u Beogradu, a od 1947. u Jugoslovenskom dramskom.

1976. Sirijska armija preuzela punu kontrolu nad Bejrutom, u pokušaju da okonča 18-mesečni građanski rat u Libanu.

1978. U Šri Lanki se srušio islandski putnički avion DC-8, koji je iz Meke prevozio indonežanske muslimanske hodočasnike. Poginulo svih 175 putnika i osam članova posade.

1983. Lider kiparskih Turaka Rauf Denktaš proglasio Republiku Severni Kipar.

1988. Nacionalno veće Palestinske oslobodilačke organizacije na zasedanju u Alžiru proglasilo nezavisnost Palestine na Zapadnoj obali i u Gazi s glavnim gradom Jerusalimom.

1990. NATO i Varšavski pakt načelno se dogovorili o drastičnom smanjenju konvencionalnog naoružanja. To je bio prvi dogovor o konvencionalnom naoružanju dva vojna saveza posle Drugog svetskog rata.

1994. Predsednik Austrije Tomas Klestil priznao, prilikom obraćanja članovima parlamenta Izraela, da je njegova zemlja propustila da u prošlosti prizna svoju ulogu u holokaustu.

1999. Policija rasturila antiameričke demonstracije u Turskoj i Grčkoj organizovane povodom posete predsednika SAD Bila Klintona tim zemljama.

Objavljeno u Novembar
sreda, 14 novembar 2018 00:00

14. novembar - Dogodilo se na današnji dan

Danas je praznik Sveti Kozma i Damjan - Vračevi. Rođeni su negde u Aziji od oca neznabošca i majke hrišćanke. Po očevoj smrti, majka Teodotija posvetila je sve svoje vreme i trud da sinove vaspita i podigne kao istinite hrišćane. Mladići su stasali i izučili lekarske veštine, pa su, koliko svojim znanjem i veštinom toliko i imenom Gospoda, pomagali mnogim bolesnicima. Prozvani su bezmezdnim vračima, tj. besplatnim lekarima, jer su primili Hristovu zapovest "Badava primiste, badava dajite" (Mt. 10, 8) i nikada nisu naplaćivali svoje usluge. Toliko su bili oprezni u besplatnom lečenju da se sveti Kozma naljutio na brata što je od neke bolesnice uzeo tri jajeta, a Damjan ih je, u stvari, uzeo kad ga je isceljena žena zaklela Presvetom Trojicom. Po smrti, svetitelji su sahranjeni zajedno u mestu Feremenu, shodno otkrovenju Božjem, te ostadoše čudotvorci kako za života, tako i posle smrti. Narod je nastavio da ih priziva u bolesti i nevolji i do danas.

565 - Umro je romejski (vizantijski) car Justinijan I Veliki koji je po dolasku na presto 527. težio da obnovi Rimsko carstvo sa sedištem u Carigradu. Pokorio je 534. Vandale u severnoj Africi, 555. Ostrogote u Italiji i osvojio deo Španije. Po njegovom nalogu pripremljen je zbornik "Corpus juris civilis" u kojem je kodifikovno rimsko pravo. Sagradio je baziliku Sveta Sofija u Carigradu (532-37) koja je 1453. pretvorena u džamiju (Aja Sofija), a od 1934. je muzej.

1533 - Španski osvajači pod komandom Fransiska Pisara zauzeli su grad Kusko, prestonicu carstva Inka, na teritoriji današnjeg Perua.

1770 - Škotski istraživač Džejms Brus je otkrio da je izvorište Plavog Nila u jezeru Tana u severozapadnoj Etiopiji.

1840 -  Rodjen je francuski slikar Klod Mone, jedan od začetnika impresionizma. Po njegovoj slici "Impresija, izlazak sunca", izloženoj 1874. u Parizu, nazvan je ceo slikarski pravac, koji će imati veliki uticaj na razvoj likovnog stvaralaštva.

1847 - U Švajcarskoj je izbio gradjanski rat izmedju snaga Švajcarske konfederacije i sedam katoličkih kantona, koji je okončan krajem istog meseca porazom Zonderbunda.

1863 - Rodjen je belgijski hemičar Leo Bakeland, koji je postupkom kondenzacije formaldehida i fenola pronašao čvrstu plastičnu masu bakelit.

1889 - Rodjen je indijski državnik Džavaharlal Nehru, prvi premijer Indije nakon sticanja nezavisnosti (1947-64), jedan od osnivača i istaknuti lider Pokreta nesvrstanih zemalja.

1891 - Rodjen je kanadski fiziolog Frederik Grant Banting, koji je s Čarlsom Bestom 1921. izolovao insulin. Godine 1923. podelio je Nobelovu nagradu za medicinu s Džonom Meklaudom, profesorom koji je nadgledao njihov rad. Smatrajući da je Best neuporedivo zaslužniji od Meklauda, svoju nagradu je podelio s njim.

1910 - Kapetan Eugen Elaj uzleteo je prvi put u istoriji vazduhopolovstva sa palube broda "Birmingem" usidrenog u američkoj luci Hempton Rouds.

1918 - Tomaš Masarik je izabran za prvog predsednika Čehoslovačke.

1935 - Rodjen je jordanski kralj Husein, koji je u 18. godini nasledio oca, svrgnutog kralja Talala. Godine 1956. otkazao je britansko-jordanski ugovor iz 1948, nakon čega su Britanci napustili Jordan. U ratu sa Izraelom u junu 1967. borio se na strani Egipta, ali su njegove vojne snage 1970. likvidirale oružane formacije Palestinskog oslobodilačkog pokreta u Jordanu.

1946 - U Argentini je umro Manuel de Falja, jedan od najznačajnijih španskih kompozitora i pijanista 20. veka, koji je u svoje delo uspešno ukomponovao andaluzijsku i kastiljansku narodnu muziku ("Noći u španskim vrtovima", "Sedam španskih narodnih pesama", baleti "Ljubav čarobnica", "Trorogi šešir").

1979 - U zemljotresu u provinciji Korasan na istoku Irana poginulo je najmanje 385 ljudi.

1983 - Prve američke krstareće rakete stigle su u britansku vazdušnu bazu Grinhem Komon, uprkos protestima pacifista.

1984 - U Los Andjelesu je uhapšen hrvatski ratni zločinac Andrija Artuković, ministar unutrašnjih poslova Nezavisne Države Hrvatske u Drugom svetskom ratu. U SAD je pobegao 1948. ali su američke vlasti uporno dobijale da ispune jugoslovenski zahtev za ekstradiciju. Izručen je 12. februara 1986, a u maju iste godine osudjen je na smrt. Umro je u zatvoru 1989.

1988 - Palestinsko nacionalno veće prihvatilo je rezoluciju 242 SB UN, a time i novu političku strategiju koja podrazumeva priznavanje države Izrael, mirovne pregovore o Bliskom istoku i odbacivanje terorizma.

1989 - Crnački nacionalni pokret SWAPO izvojevao je ubedljivu pobedu na prvim izborima u Namibiji.

1991 - Kambodžanski princ Norodom Sihanuk vratio se u zemlju nakon 13 godina izgnanstva.

1994 - U tropskoj oluji "Gordon" na Haitiju poginulo je najmanje 829 ljudi.

1999 - Stupile su na snagu sankcije UN protiv Avganistana donete zbog odbijanja avganistanskih vlasti da izruče Osamu bin Ladena, koji je, prema tvrdnjama SAD, glavni organizator bombaških napada na američke ambasade u Keniji i Tanzaniji.

2000 - Na konferenciji Pakta za stabilnost jugoistočne Evrope, koja je prvi put održana u Beogradu, SR Jugoslaviji obećana je pomoć od pola milijarde evra.

2001 - Pet država naslednica bivše SFRJ postigle su dogovor o početku priprema za preraspodelu 74,5 miliona dolara u zlatu, što bi bila prva tranša ukupne zostavštine od oko 2 milijarde dolara.

Objavljeno u Novembar
ponedeljak, 12 novembar 2018 00:00

12. novembar - Dogodilo se na današnji dan

1812. Posle povlačenja iz Moskve, ostaci Napoleonovih trupa pretrpeli teške gubitke na reci Berezini.

1833. Rođen ruski kompozitor i hemičar Aleksandar Porfirijevič Borodin, jedan od "Velike petorice", čije je delo značajno doprinelo razvoju ruske simfonijske i kamerne muzike. Na svom životnom delu, operi "Knez Igor" radio 18 godina, a dovršili ga Rimski-Korsakov i Glazunov, stvorivši remek-delo ruske romantične opere. Autor značajnih radova iz hemije i biohemije.

1840. Rođen francuski vajar Ogist Roden, jedan od najvećih umetnika s kraja XIX i početka XX veka. Njegovo delo objedinilo romantičarski duh i moderne težnje i presudno uticalo na evropsko vajarstvo. Tvorac čuvenih skulptura «Mislilac» i «Poljubac».

1859. Rođen srpski arhitekta Andra Stevanović, član Srpske kraljevske akademije, profesor Velike škole i Beogradskog univerziteta. Projektovao više značajnih građevina, medju kojima zgrade Narodnog muzeja i Akademije nauka u Beogradu.

1866. Rođen kineski revolucionar i državnik Sun Jat Sen, prvi predsednik Kine po zbacivanju dinastije Mandžu 1911. Osnovao, 1905, Saveznu ligu, iz koje je nastala politička stranka Koumintang. Po njegovoj smrti 1925. vođstvo stranke preuzelo desno krilo na čelu s Čang Kaj Šekom.

1918. Proglašena prva austrijska republika, dan posle kapitulacije Nemačke u Prvom svetskom ratu i abdikacije cara Karla I.

1920. Potpisan Rapalski ugovor kojim je Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca, pod pritiskom Velike Britanije i Francuske, ustupila Italiji Istru, Julijsku krajinu, Zadar i ostrva Cres, Lošinj, Lastovo i Palagružu, kasnije i Rijeku.

1927. Lav Bronštejn Trocki, jedan od lidera "leve opozicije" u boljšeevičkoj partije, isključen je iz partije, a Staljin je postao neprikosnoven lider SSSR. Trocki interniran u Alma Atu, potom 1929. prognan iz zemlje, a 1940. po nalogu Staljina ubijen u Meksiku.

1933. Nacional-socijalistička radnička partija Adolfa Hitlera dobila izbore i preuzela vlast u Nemačkoj.

1942. Britanska Osma armija generala Bernarda Montgomerija u Drugom svetskom ratu zauzela Tobruk u Libiji i zarobila najmanje 30.000 nemačkih i italijanskih vojnika.

1944. U fjordu Tromzo na severu Norveške saveznici u Drugom svetskom ratu potopili "Tirpic", poslednji veliki ratni brod nacističke Nemačke.

1948. Japanski sud za ratne zločine osudio na smrt bivšeg premijera, generala Hideki Tođoa, i još šest japanskih vođa u Drugom svetskom ratu.

1955. Umro hrvatski pesnik Tin Ujević, koji je svojom lirikom, ali i boemskim životom, obeležio razdoblje između dva svetska rata u jugoslovenskoj književnosti.

1956. Beogradsko pozorište "Atelje 212" u adaptiranom delu zgrade "Borbe" izvelo prvu predstavu, "Fausta" Johana Volfganga Getea.

1969. Ruski pisac Aleksandar Solženjicin izbačen iz Saveza sovjetskih pisaca zbog žestokih kritika staljinizma u romanu "U prvom krugu". Ukazom Vrhovnog sovjeta, najčuveniji sovjetski disident 1974. proteran iz SSSR.

1970. U snažnom ciklonu i visokim talasima u Istočnom Pakistanu život izgubilo najmanje 200.000 ljudi.

1974. Južna Afrika suspendovana iz Generalne skupštine Ujedinjenih nacija zbog politike aparthejda.

1977. Jedna od osnivača i vođa zapadnonemačke levičarske terorističke organizacije "Bader-Majnhof" Ingrid Šubert izvršila samoubistvo u zatvorskoj ćeliji.

1981. Američki spejs-šatl "Kolumbija" drugi put poleteo u orbitu oko Zemlje, postavši prva svemirska letelica koja je upotrebljena drugi put.

1989. Umrla španska revolucionarka Dolores Ibaruri, legendarna La Pasionarija, predsednica Komunističke partije Španije od 1960. Pripisane su joj reči "No pasaran", "Neće proći", parola pod kojom su republikanci u Španskom građanskom ratu branili Madrid od fašista. Posle pada Republike 38 godina provela u inostranstvu, najviše u SSSR. Vratila se u Španiju 1977. i postala član Parlamenta.

1995. Potpisan Erdutski sporazum kojim se teritorija Sremsko-baranjske oblasti, deo samoproklamovane Republike Srpske Krajine, utvrđuje kao deo Republike Hrvatske. Sporazumom predviđen jednogodišnji period pod međunarodnom upravom.

1999. Na području planine Bajgora, na Kosovu, srušio se avion Svetskog programa UN za hranu. U nesreći poginuli svi putnici, 21, i tri člana posade.

2001. Jugoslovenski viceadmiral u penziji Miodrag Jokić, optužen za ratne zločine na području Dubrovnika 1991, predao se Međunarodnom sudu za ratne zločine u Hagu. U okviru nagodbe s Tužilaštvom, Jokić 27. avgusta 2003. priznao krivicu, a 18. marta 2004. osuđen na sedam godina zatvora.

2001. U udesu aviona “airbus-300”, koji je pao na obližnje kuće odmah po poletanju sa njujorškog aerodroma "Džon Kenedi", poginulo svih 260 putnika i pet osoba na zemlji.

Objavljeno u Novembar
nedelja, 11 novembar 2018 00:00

11. novembar - Dogodilo se na današnji dan

1331. Umro srpski kralj Stefan Dečanski Nemanjić, sin kralja Milutina. Tokom vladavine od 1322. Srbiji osigurao premoć na Balkanu pobedivši Bugare u bici kod Velbužda 1330. Sa prestola ga zbacio sin Dušan 1331. i držao u zatočeništvu u Zvečanu, gde je umro pod nerazjašnjenim okolnostima. Podigao manastir Dečane, a njegova Dečanska hrisovulja predstavlja dragocen dokument s popisom sela i stanovnika dečanskog vlastelinstva.

1405. Umrla srpska kneginja Milica, žena kneza Lazara Hrebeljanovića. Posle Kosovske bitke 1389. sklopila mir s Turcima i upravljala Srbijom u ime maloletnog sina Stefana. Kasnije se zamonašila i podigla manastir Ljubostinja, gde je sahranjena kao monahinja Evgenija.

1500. Francuski kralj Luj XII i Ferdinand Aragonski u Granadi potpisali tajni sporazum o podeli Italije.

1821. Rođen Fjodor Mihajlovič Dostojevski, jedan od najvećih ruskih i svetskih književnika. Njegovo delo u XX veku postalo neiscrpan izvor najraznovrsnijih književno-teorijskih, estetičkih, psiholoških i filozofskih studija i tumačenja. Uticao na celu evropsku i američku književnost, a posebno često se na njega pozivali ekspresionisti u književnosti i egzistencijalisti u filozofiji.

1855. Umro danski filozof Obi Seren Kjerkegor, zastupnik antihegelijanskog pravca, kritičar hrišćanstva kao crkvene dogme i začetnik egzistencijalizma.

1869. Rođen Vitorio Emanuele III, italijanski kralj od 1900. do 1946, oženjen Jelenom, ćerkom crnogorskog kralja Nikole I. Podržao Musolinijev režim i 1936. proglašen carem Etiopije, a 1939. kraljem Albanije. Abdicirao 1946. u korist sina Umberta, nadajući se da će tako spasiti Savojsku dinastiju, ali se Italijani u junu 1946. na plebiscitu izjasnili za republiku.

1878. Umro crnogorski pisac i političar Stefan Mitrov Ljubiša. Prvu pripovetku objavio 1868. i odmah postao jedan od najistaknutijih i najcenjenijih pripovedača. U njegovim pripovetkama se stapaju epska legenda i realizam.

1918. Kapitulacijom Nemačke završen Prvi svetski rat u kojem je učestvovalo 36 država. Život izgubilo oko 10 miliona ljudi. Bezuslovna kapitulacija, prema kojoj je Nemačka morala da napusti sve okupirane zemlje na zapadu i istoku, Alzas i Lorenu i levu obalu Rajne, potpisana u železničkom vagonu u francuskom mestu Kompijenj.

1918. Maršal Jozef Pilsudski proglasio nezavisnu republiku Poljsku.

1941. Sa teritorije SSSR u Drugom svetskom ratu počelo emitovanje programa radio stanice "Slobodna Jugoslavija".

1942. Nemačke trupe u Drugom svetskom ratu zaposele i neokupiran deo Francuske, pod kontrolom kvislinške vlade u Višiju. Istog dana nemačke i italijanske trupe okupirale i francusko ostrvo Korzika.

1944. Počela Batinska bitka u kojoj su jedinice sovjetske Crvene armije i Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije u Drugom svetskom ratu posle teških borbi 23. novembra porazile nemačke snage.

1945. Održani prvi posleratni izbori u Jugoslaviji na osnovu kojih je konstituisana Ustavotvorna skupština Demokratske Federativne Jugoslavije.

1952. Džon Mulin i Vejn Džonson u Los Anđelesu prvi put prikazali svoj izum, video-rikorder.

1961. Sovjetski grad Staljingrad preimenovan u Volgograd.

1965. Premijer Rodezije Jan Smit jednostrano proglasio nezavisnost od Velike Britanije, koja je režim bele manjine proglasila iegalnim i uvela trgovinske sankcije.

1971. Senat SAD ratifikovao ugovor kojim je Japanu vraćeno ostrvo Okinava, oduzeto krajem Drugog svetskog rata.

1975. Proglašena nezavisnost Angole, posle pet vekova portugalske kolonijalne vlasti. Prvi predsednik Narodne Republike Angole postao Agoštinjo Neto.

1992. Engleska anglikanska crkva napustila vekovnu tradiciju i dopustila ženama da budu sveštenici.

1996. Predsednik Gvatemale Alvaro Arsu saopštio da je s gerilskim pokretom postignut sporazum o okočanju 36-godišnjeg građanskog rata u toj centralnoameričkoj zemlji.

2000. U zapaljenoj žičari u jednom tunelu ispod glečera Kicštajnhorna u masivu Hohen Tauern, u austrijskim Alpima, život izgubilo 159 osoba.

2000. Na snagu stupio Zakon o Centralnoj banci Crne Gore, čime je zaokružena monetarna vlast u Crnoj Gori, inaugurisana godinu dana rabije uvođenjem marke u platni promet.

2001. Dan po prijemu Kine u Svetsku trgovinsku organizaciju, članica te organizacije postao i Tajvan.

2003. Bugarski predsednik Georgi Parvanov doputovao u dvodnevnu posetu Srbiji i Crnoj Gori kao prvi predsednik Bugrske koji je posle 53 godine zvanično posetio Beograd.

2003. SAD uvele ekonomske i diplomatske sankcije Siriji zbog podrške palestinskom otporu izraelskoj okupaciji.

2003. Umro predsednik Zimbabvea Kanan Sodindo Banana, prvi crnac na čelu te države.

Objavljeno u Novembar
subota, 10 novembar 2018 00:00

10. novembar - Dogodilo se na današnji dan

1444. U bici kod Varne u Bugarskoj snage turskog sultana Murata II pobedile poljsko-ugarsku vojsku kralja Vladislava III Jagjeloviča i erdeljskog vojvode Janoša Hunjadija, u srpskim narodnim pesmama poznatog kao Sibinjanin Janko. Poljski kralj Vladislav u toj bici poginuo, a to je bio poslednji pokušaj evropskih sila da odbrane Konstantinopolj od turskog osvajanja.

1493. Rođen švajcarski alhemičar i lekar Teofrast Bombast fon Hohenhajm, poznat kao Paracelzus, pisac medicinskih i okultnih dela, koji je odlučujuće doprineo primeni hemije u medicini. Osnivač jatrohemije, smera u medicini kojim se svi životni procesi i bolesti objašnjavaju hemijskim reakcijama u organizmu.

1759. Rođen nemački pisac Johan Kristof Fridrih fon Šiler, u čijem delu se s poezijom prožimaju filozofija, istorija i književna teorija. Njegove drame imale ogroman uspeh, njegove balade bile najčitanije pesme u Nemačkoj, a na njegovu “Odu radosti" Betoven komponovao čuven završni stav Devete simfonije.

1796. Umrla ruska carica Katarina II Aleksejevna. Na presto došla 1762, posle dvorskog udara u kojem je svrgnut, a potom ubijen, njen muž Petar III. Kao pobornik prosvetiteljskih ideja stekla veliku popularnost. Uspešno ratovala protiv Poljske i Turske i proširila teritoriju Rusije. Za vreme njene vladavine ugušen seljački ustanak pod vođstvom donskog kozaka Jemeljana Pugačova.

1891. Umro francuski pisac Artur Rembo, koji je svoja najbolja dela napisao između 17. i 20. godine. Hvaljena preko mere i žestoko osporavana, njegova poezija uticala na sve poetske pravce XX veka, posebno na simboliste i nadrealiste.

1919. Rođen ruski inženjer Mihail Timofejevič Kalašnjikov, konstruktor automatske puške AK-47.

1928. Regent Japana od 1920, Hirohito krunisan za cara. Tokom njegove vladavine Japan napao Kinu 1931. i 1937, sklopio s Hitlerovom Nemačkom Antikominternski pakt 1936. i Trojni savez s Nemačkom i Italijom 1940. Proglasio kapitulaciju Japana 1945. Na prestolu ostao do smrti, 1989.

1938. Umro turski državnik Mustafa Kemal Ataturk, prvi predsednik Turske. Pod njegovim vođstvom 1922. zbačen poslednji sultan Muhamed VI, a 1923. Turska proglašena republikom.

1963. U epidemiji kolere u Indiji i Pakistanu umrlo više od 1.500 ljudi za nekoliko nedelja.

1975. Vlade Jugoslavije i Italije potpisale Osimski sporazum kojim su regulisane granice između dve zemlje. Ugovorom regulisan i deo sporne granice od Međe Vasi do zaliva Sveti Jernej i granica u vodama Tršćanskog zaliva.

1982. Umro ruski državnik Leonid Iljič Brežnjev, generalni sekretar Centralnog komiteta Komunističke partije i predsednik Prezidijuma Vrhovnog sovjeta SSSR od 1964, kada je smenjen Nikita Hruščov. Zamenio ga Jurij Andropov.

1989. Centralni komitet bugarske Komunističke partije smenio Todora Živkova, koji je 35 godina bio na čelu partije, a od 1971. i predsednik Državnog saveta. Liderstvo partije preuzeo Petar Mladenov. Živkov potom izbačen iz partije i optužen za korupciju. 

1989. Počelo rušenje Berlinskog zida, koji je 28 godina bio simbol podele Evrope posle Drugog svetskog rata i ideološko-političke i vojne konfrontacije Istok-Zapad.

1991. U Vukovaru počele ulične borbe pripadnika Jugoslovenske narodne armije i hrvatskih policijskih snaga. Jedinice JNA osvojile Vukovar 18. novembra.

1994. Irak priznao Kuvajt kao suverenu državu.

1995. Vojne vlasti u Nigeriji, pod optužbom za ubistvo, obesile aktivistu za prava manjina Ken Saro Vivu i osam njegovih saradnika.

1997. Predsednici Rusije i Kine Boris Jeljcin i Đang Cemin potpisali deklaraciju kojom je okončan dugogodišnji pograničan spor dve zemlje.

2001. Umro američki pisac Ken Kesi. 1962. objavio roman "Let iznad kukavičjeg gnezda", koji je podržavao pobunu protiv rigidnih autoriteta i inspirisao hipi-pokret 60-ih godina XX veka.

2001. Članovi Svetske trgovinske organizacije formalno prihvatili uslove ulaska Kine u tu organizaciju.

2003. Ministri odbrane SAD i Vijetnama Donald Ramsfeld i Pam Van Tra sastali se u Pentagonu, na prvom ministarskom susretu od kraja Vijetnamskog rata, 1975.

Objavljeno u Na današnji dan
petak, 09 novembar 2018 00:00

9. novembar - Dogodilo se na današnji dan

1799. Napoleon Bonaparta vojnim udarom srušio vladu Direktorijuma i kao prvi konzul preuzeo vlast u Francuskoj. Potom kao car od 1804. zavladao Francuskom i velikim delom Evrope, donoseći, pored ratnih nevolja, kapitalne društvene promene. Napoleonovska administracija ukinula zastarele feudalne režime, zavela modernu upravu i postavila osnove modernog industrijskog razvoja.

1818. Rođen Ivan Sergejevič Turgenjev, jedan od prvih ruskih pisaca čija su dela prodrla na Zapad. Za života uživao mnogo veći ugled u francuskim, nego u ruskim književnim krugovima.

1835. Rođen Davorin Jenko, jedan od najznačajnijih kompozitora-romantičara u slovenačkoj i srpskoj muzici. Autor srpske himne "Bože pravde" i slovenačke "Naprej, zastava slave". Kao dirigent beogradskog Narodnog pozorišta komponovao muziku za više od 80 pozorišnih komada. Autor prve srpske operete "Vračara".

1841. Rođen Edvard VII, kralj Velike Britanije i Irske i car Indije, najstariji sin kraljice Viktorije. Tokom njegove vladavine od 1901. završen Burski rat, sklopljen sporazum s Japanom 1902, Francuskom 1904, a s Rusijom dogovor o podeli sfera u Aziji 1907.

1888. Rođen francuski političar, ekonomista i diplomata Žan Mone, tvorac plana o modernizaciji francuske privrede posle Drugog svetskog rata, prvi predsednik Evropske zajednice za ugalj i čelik i predsednik Akcione komisije za stvaranje Sjedinjenih država Evrope.

1918. U Berlinu posle generalnog štrajka radnici izašli na ulice, vojnici odbili da intervenišu protiv njih i pridružili se pobuni. Vlast u gradu preuzeo Radnički sovjet, a car Vilhelm II abdicirao i pobegao u Holandiju. Dva dana kasnije Nemačka potpisala mirovni ugovor kojim je okončan Prvi svetski rat.

1937. U japansko-kineskom ratu japanske trupe zauzele Šangaj.

1938. Tokom noći nacisti u Nemačkoj demolirali više od 7.000 jevrejskih kuća i prodavnica i spalili na stotine sinagoga. Ubijeno preko 90 Jevreja. Taj pogrom Jevreja dobio naziv "Kristalna noć" jer su ulice nemačkih gradova bile prekrivene razbijenim staklom.

1940. Umro britanski državnik Artur Nevil Čemberlen, vođa Konzervativne stranke i premijer Velike Britanije od 1937. do 1940. U uzaludnom naporu da izbegne vojni sukob s Nemačkom 1938. potpisao Minhenski sporazum sa Adolfom Hitlerom.

1952. Umro izraelski državnik i hemičar Haim Vajcman, prvi predsednik novoformirane države Izrael 1948, predsednik Svetske cionističke organizacije i Jevrejske agencije. Kao hemičar izumeo postupak za protizvodnju acetona i butanola.

1953. Umro kralj Abdul Aziz Ibn Saud, koji je 1932. osnovao kraljevinu Saudijsku Arabiju, osvojivši pre toga čitavu centralnu Arabiju.

1963. U japanskom rudniku uglja “Omuta” u eksploziji gasa poginula 452 rudara, a 470 ih povređeno.

1963. U sudaru teretnog voza i putničkog voza na pruzi za Tokio poginuo 161 putnik.

1970. Umro francuski državnik i general Šarl de Gol, vođa pokreta "Slobodna Francuska" u Drugom svetskom ratu, kojim je rukovodio iz Londona. Prvi posleratni premijer, osnivač i prvi predsednik Pete republike od 1958. do 1969, kada se povukao jer nije dobio većinu na referendumu o regionalizaciji zemlje i ukidanju Senata. Suprotstavljao se prestižu SAD u Evropi, povukao francuske snage iz NATO, a američkim snagama onemogućio da drže svoje baze u Francuskoj. Okončao sedmogodišnji rat u Alžiru, posle čega je ta zemlja stekla nezavisnost. Napisao "Ratne memoare".

1977. Izraelski avioni napali ciljeve u južnom Libanu i tom prilikom, kako je saopštila libanska vlada, uništili dva sela i ubili najmanje 60 civila.

1985. Ruski velemajstor Gari Kasparov u 23. godini postao najmlađi svetski prvak u istoriji šaha. U meču za titulu pobedio ruskog velemajstora Anatolija Karpova rezultatom 13:11.

1989. Na stotine hiljada Istočnih Nemaca krenulo prema Zapadnoj Nemačkoj, a veliki broj Zapadnih Nemaca krenuo u suprotnom pravcu, samo nekoliko sati pošto je Vlada objavila da je otvorena granica prema Zapadu. Pad "Berlinskog zida", simbola podele Evrope posle Drugog svetskog rata, bio prvi korak u ujedinjenju dve Nemačke.

1993. U muslimansko-hrvatskim sukobima u bosanskom ratu Hrvati srušili Stari most na reci Neretvi u Mostaru, simbol grada sagrađen u vreme Otomanskog carstva, u XVI veku.

1995. Predsednik Palestinske oslobodilačke organizacije Jaser Arafat prvi put posetio Izrael i tom prilikom izrazio saučešće udovici izraelskog premijera Jicaka Rabina, ubijenog u atentatu 4. novembra.

2000. U sedištu Saveta Evrope u Strazburu predsednik Jugoslavije Vojislav Koštunica zatražio prijem Jugoslavije u članstvo te institucije.

2001. Umro bivši italijanski predsednik Đovani Leone, koji je 1978. bio primoran da podnese ostavku zbog optužbi za korupciju.

2002 - U Dženinu, gradu na Zapadnoj obali, izraelske snage su ubile Ijada Savalu, lidera miltantnog krila islamskog Džihada, koji je bio među prvima na izraelskim poternicama. 

2003 - Umro je američki saksofonista Badi Arnold,jedan od osnivača Programa za pomoć muzičarima zavisnim od droge ili alkohola. 

2005 - U terorističkim napadima bombaša samoubica na tri međunarodna hotela u Amanu, glavnom gradu Jordana, ubijeno je 60 osoba. 

2007 - U višednevnim vremenskim nepogodama na Filipinima poginulo je više od 800 osoba, a preko 750 se vodi kao nestalo. 

2009 - Umro je ruski fizičar i nobelovac Vitalij Ginzburg, koji je 1950-ih učestvovao u izradi sovjetske hidrogenske bombe, zbog čega je dobio Staljinovu nagradu i razne privilegije.

Objavljeno u Novembar
četvrtak, 08 novembar 2018 00:00

8. novembar - Dogodilo se na današnji dan

1519. Španski osvajač Ernan Kortes stigao u Meksiko, gde su ga Asteci, verujući da je on reinkarnacija asteškog božanstva Kecalkoatl, primili s najvećim počastima.

1520. Po naredbi danskog kralja Kristijana IIm izvršen pokolj više od 80 švedskih sveštenika i plemića. "Stokholmsko krvoproliće" podstaklo ustanak kojim je, pod vođstvom Gustava Vase, Švedska 1521. oslobođena od danske vlasti.

1656. Rođen engleski astronom i geofizičar Edmund Halej, koji je prvi odredio putanju jedne komete i predvideo njeno periodično pojavljivanje. Izradio prvi katalog sjajnih zvezda južnog neba i prvu meteorološku kartu.
1674. Umro engleski pisac Džon Milton, po mnogima najveći engleski pesnik uz Šekspira. Pristalica Olivera Kromvela i građanske revolucije, 1649. postaje sekretar za latinski u Kromvelovoj vladi i piše političke religiozne i filozofske pamflete. Najbolja dela napisao posle restauracije, slep, siromašan i razočaran u politiku i društvo.

1793. Prvi put za javnost otvoren Luvr, dvorac francuskih kraljeva od 1204, koji je odlukom revolucionarne vlade 1791. pretvoren u muzej.

1805. Smederevski dizdar Muharem Guša Bošnjak predao ključeve grada Karađorđu, vođi Prvog srpskog ustanka. Tim činom Smederevo uvršćeno među prve srpske varoši koje je Karađorđe oslobodio od Turaka.

1847. Rođen irski književnik i pozorišni kritičar Bram Stoker, autor romana o Drakuli, koji je za autorova života ostao potpuno nezapažen. Otkrila ga filmska produkcija ostvarivši niz filmova o egzotičnom transilvanskom grofu-vampiru.

1858. Posle pobede nad turskom vojskom na Grahovu, Crna Gora dobila međunarodno utvrđene granice prema Otomanskom carstvu, za koje su garantovale velike sile, Rusija, Austrija, Francuska i Pruska.

1895. Nemački fizičar Vilhelm Konrad Rentgen otkrio X-zrake koji su po njemu nazvani Rentgenovi zraci. Za taj izum 1901. dobio Nobelovu nagradu za fiziku.

1900. Rođen srpski kompozitor, dirigent, muzički pedagog i kritičar Mihailo Vukdragović, profesor i rektor Muzičke akademije u Beogradu, član Srpske akademije nauka i umetnosti.

1917. Savet narodnih komesara uspostavljen kao nova vlada Rusije s Lenjinom na čelu. Lav Trocki postao komesar za inostrane poslove, a Staljin komesar za narodnosti.

1917. Umro srpski pisac Milutin Bojić, autor poeme "Plava grobnica", posvećene masovnom sahranjivanju srpskih vojnika u more posle povlačenja preko Albanije u Prvom svetskom ratu. Sahranjen na solunskom groblju "Zejtinlik". Napisao četiri knjige pesama i više drama.

1923. Sprečen pokušaj Adolfa Hitlera u Minhenu da s generalom Ludendorfom izvede puč. Vođa nacista uhapšen četiri dana kasnije i osuđen na pet godina zatvora, ali je krajem 1924. amnestiran. Tokom boravka u zatvoru napisao knjigu "Majn kampf", koja je kasnije postala biblija nacizma.

1942. Savezničke snage pod komandom generala Dvajta Ajzenhauera počele iskrcavanje u severnoj Africi u Drugom svetskom ratu. Borbe protiv nemačko-italijanskih trupa završene 13. maja 1943. pobedom Saveznika.

1960. Kandidat Demokratske stranke Džon Kenedi postao, u 43. godini, najmlađi predsednik u istoriji SAD. Ubijen u atentatu u Dalasu 22. novembra 1963.

1986. Umro ruski političar Vjačeslav Molotov, šef sovjetske diplomatije od 1939. do 1949. i od 1953. do 1956, glavni pregovarač s nacističkom Nemačkom u pripremi sovjetsko-nemačkog pakta o nenapadanju. Od 1931. do 1941. bio i predsednik Saveta narodnih komesara. Jedan od najbližih Staljinovih saradnika, isključen iz partije u junu 1957. i smenjen sa svih funkcija. Vraćen u partiju 1984. u 95. godini.

1989. Daglas Vajlder izabran za guvernera Virdžinije, kao prvi crnac u istoriji SAD koji je postao guverner jedne američke države. Istog dana Dejvid Dinkins izabran za prvog crnog gradonačelnika Njujorka.

1998. Sud u Bangladešu osudio na smrt 15 bivših oficifa, optuženih za ubistvo bangladeškog predsednika šeika Mudžibura Rahmana u vojnom udaru, u avgustu 1975.

1999. U 101. godini umro slovenački i jugoslovenski gimnastičar Leon Štukelj, najstariji olimpijski šampion i prvi olimpijski pobednik sa prostora SFRJ. Štukelj, dve godine mlađi od modernih Olimpijskih igara, osvojio šest olimpijskih medalja, među kojima tri zlatne, dve u Parizu 1924. i jednu u Amsterdamu 1928.

2001. Pripadnici jedinica za specijalne operacije počeli protest u centru za obuku u Kuli. Četiri dana kasnije transporterima blokirali centar i deo auto-puta u Beogradu. Protest završen 17. novembra posle pregovora s Vladom Srbije.

2001. Francuski Gornji dom Parlamenta, Senat, usvojio zakon kojim se Korzici dozvoljava ograničena autonomija.

2002. Savet bezbednosti Ujedinjenih nacija na javnoj sednici jednoglasno usvojio Rezoluciju 1441 o razoružanju Iraka.

Objavljeno u Novembar
utorak, 06 novembar 2018 00:00

6. novembar - Dogodilo se na današnji dan

1632. Švedski kralj Gustav II Adolf, veliki vojskovođa i vojni reformator, poginuo u Tridesetogodišnjem ratu u bici kod Licena, u kojoj je njegova vojska potukla snage Protivreformacije pod komandom generala Valenštajna.

1661. Rođen španski kralj Karlos II, poslednji monarh iz dinastije španskih Habsburga. Posle njegove smrti počeo je Rat za špansko nasledje. Pošto nije imao muškog potomka, za naslednika je odredio Filipa Anžujskog, unuka Luja XIV i osnivača burbonske dinastije u Španiji koji je kao Filip V stupio na presto nakon Utrehtskog mira 1714.

1771. Rođen nemački izdavač i štampar Alojz Zenefelder, koji je 1796. pronašao hemijski postupak štampanja, autografiju i litografiju, a 1826. litografiju u više boja. Napisao je "Udžbenik litografije".

1787. Rođen Vuk Stefanović Karadžić, reformator srpskog jezika i pravopisa. Izdao je više zbirki narodnih pesama i pripovedaka, prvu srpsku gramatiku i rečnik. Uređivao je almanah "Danica" i nastojao da Evropu upozna sa srpskim narodnim blagom. Borio se protiv samovlašća kneza Miloša Obrenovića i jakog fronta protivnika reforme jezika. Umro je u Beču 1864, a njegovi posmrtni ostaci su 1897. preneti iz Beča u Beograd i sahranjeni uz Dositeja Obradovića ispred Saborne crkve u Beogradu.

1814. Rođen belgijski proizvođač duvačkih instrumenata Adolf Saks, koji je 1840. izumeo muzički instrument nazvan po njemu saksofon.

1860. Za predsednika SAD izabran Abraham Linkoln, koji je u januaru 1863. proglasio oslobađanje američkih robova. Tokom njegovog mandata vođen je Američki građanski rat u kojem je Unija severnih država pobedila robovlasnički Jug. Šest dana po završetku rata ubijen je u pozorišnoj loži u atentatu koji je izvršio glumac J.W. But.

1861. Rođen kanadski trener Džejms Nejsmit, koji je 1891. izmislio košarku, kao dopunski sport za igrače američkog nogometa. U Evropu je stigla preko američkih vojnika, a u naše krajeve košarku je doneo izaslanik Crvenog krsta Amerikanac Vilijem Viland1923. prikazavši je na kursu za učitelje u Beogradu.

1880. Francuski mikrobiolog Šarl Laveran, dobitnik Nobelove nagrade za medicinu 1907, otkrio je uzročnika malarije, ali nije mogao da objasni na koji način dospeva u organizam. Engleski lekar Ronald Ros je, 15 godina kasnije, utvrdio da malariju prenose komarci.

1893. U Petrogradu umro slavni ruski kompozitor Petar Iljič Čajkovski, kojeg mnogi smatraju klasikom ruske muzike. Njegovo delo, inspirisano narodnom muzikom, bajkama i ruskom istorijom, obuhvata sve muzičke vrste, a najpoznatiji su šest simfonija, tri klavirska koncerta, opere "Evgenije Onjegin" i "Pikova dama", balet "Labudovo jezero" i uvertira "Romeo i Julija".

1911. Predsednik Meksika postao Fransisko Madero, vođa revolucije protiv diktatora Porfirija Dijasa.

1917. Posle pet meseci borbi, u Prvom svetskom ratu pobedom zapadnih saveznika nad Nemcima okončana treća bitka kod belgijskog grada Ipr. Linija fronta pomerena je za nepunih deset kilometara, a poginulo je najmanje 240.000 vojnika.

1931. Održan je antirežimski protestni skup na Beogradskom univerzitetu, nakon kojeg su studenti krenuli u protestnu šetnju Knez Mihailovom ulicom. Policija je uhapsila 13 i ranila šest studenata.

1943. Sovjetska armija u Drugom svetskom ratu oslobodila Kijev nakon dvogodišnje nemačke okupacije.

1950. U Beogradu osnovan Muzej primenjene umetnosti Srbije.

1964. U saobraćajnoj nesreći poginuo Slobodan Penezić Krcun, predsednik vlade Srbije i visoki funkcioner Komunističke partije. Posle Drugog svetskog rata bio je načelnik OZNE za Srbiju, a potom ministar unutrašnjih poslova Srbije.

1975. Na inicijativu kralja Hasana počeo "Zeleni marš" u kojem je 350.000 Marokanaca sa zastavicama i Kuranom u rukama prešlo u Zapadnu Saharu, tražeći dekolonizaciju te oblasti. Narednih dana u Madridu je potpisan sporazum kojim je Spanija predala Zapadnu Saharu Maroku i Mauritaniji.

1996. Bivša jugoslovenska republika Hrvatska postala 40. član Saveta Evrope.

1999. Australijanci na referendumu sa 55 prema 45 odsto glasova odbacili predlog da britanski monarh kao šef države bude zamenjen republikanskim ustrojstvom države.

2001. Medijski magnat, republikanac Majkl Blumberg izabran je za novog gradonačelnika Njujorka. On je na tom mestu nasledio Rudolfa Đulijanija, koji je bio gradonačelnik u vreme septembarskih terorističkih napada.

Objavljeno u Novembar
ponedeljak, 05 novembar 2018 00:00

5. novembar - Dogodilo se na današnji dan

1630. Mirovnim sporazumom u Madridu završen englesko-španski rat u kojem su Španija i njena saveznica Austrija poražene na moru i kopnu. Na strani Engleza borili se Francuzi i Holanđani.

1879. Umro Džejms Klark Maksvel, najveći teorijski fizičar XIX veka, profesor u Londonu i Kembridžu. Među najznačajnije njegove radove ubrajaju se istraživanja u oblasti elektromagnetizma. Matematički formulisao Faradejeva otkrića. Rođen u Kembridžu na isti dan 1831.

1882. U Zagrebu umro srpski naučnik i filolog Đura Daničić, sekretar Društva srpske slovesnosti, profesor Liceja i Velike škole u Beogradu. Podržao Vuka Karadžića u borbi za reformu srpskog jezika i pravopisa. Kao sekretar Jugoslavenske akademije znanosti i umjetnosti u Zagrebu 1880. pokrenuo izradu kapitalnog dela "Rječnik hrvatskog ili srpskog jezika". Sa latinskog preveo Stari zavet.

1909. U Požarevcu rođena srpska slikarka i pesnikinja Milena Pavlović Barili, najznačajniji predstavnik nadrealizma u srpskom slikarstvu. Od 1939. živela u SAD, gde je bila ilustrator modnog časopisa "Vog", scenograf i kostimograf u njujorškim pozorištima. Posle pada sa konja umrla u Njujorku u 36. godini.

1911. Italija anektirala turske pokrajine u Libiji, Tripoli i Kirenaiku, i držala ih do 1943, kada su nemačko-italijanske snage u Drugom svetskom ratu potisnute iz Afrike.

1913. Rođena britanska pozorišna i filmska glumica Vivijen Li, koja je stekla svetsku slavu ulogom Skarlet O'Hare u američkom filmu "Prohujalo s vihorom", za koju je dobila "Oskara". U pozorištu igrala vodeće uloge u dramama Vilijama Šekspira, najčešće kao partnerka Lorensa Olivijea, za kojeg je bila udata od 1937. do 1960. Drugog "Oskara" dobila za film "Tramvaj zvani želja".

1914. Francuska i Velika Britanija u Prvom svetskom ratu objavile rat Turskoj.

1914. Pod komandom generala Oskara Poćoreka u Prvom svetskom ratu počela nova austrougarska ofanziva na Srbiju, a srpske snage prisiljene da se povuku. Usledila kontraofanziva 3. decembra, pod komandom Živojina Mišića, završena pobedom srpske vojske u Kolubarskoj bici, polovinom decembra.

1926. Posle četvrtog atentata na Musolinija, u Italiji donet Zakon o zaštiti države, kojim je uveden totalitaran fašistički režim.

1930. Umro holandski lekar Kristijan Ajkman, dobitnik Nobelove nagrade za medicinu 1929, pronalazač uzroka bolesti beri-beri. Nobelovu nagradu dobio za otkriće vitamina B.

1943. U Jajcu u Drugom svetskom ratu osnovana Telegrafska agencija Nove Jugoslavije, Tanjug. Prvi direktor bio Vladislav Ribnikar.

1955. Umro francuski slikar Moris Utrilo, koji je mimo svih slikarskih pravaca i struja izgradio poseban doživljaj ambijenta slikajući pariske vedute, od kojih su najpoznatije one s motivima zabitih uličica i trgova Monmartra.

1956. Britanski padobranci izveli desant na Port Said tokom britansko-francusko-izraelske agresije na Egipat. Sovjetski Savez zapretio da će upotrebiti rakete ako Francuzi i Englezi ne prihvate prekid vatre.

1960. Umro američki filmski režiser kanadskog porekla Mak Senet, jedan od najznačajnijih autora burlesknih komedija u periodu nemog filma. Promovisao Čarlija Čaplina.

1989. Umro američki pijanista, poreklom ruski Jevrejin, Vladimir Horovic, jedan od najvećih majstora klavira XX veka. SSSR napustio 1925, da bi se prvi put vratio 1986, kada su njegovi koncerti u Moskvi i Lenjingradu propraćeni ovacijama.

1991. Predsednici Srbije i Crne Gore Slobodan Milošević i Momir Bulatović odbacili, na Međunarodnoj konferenciji o Jugoslaviji u Hagu, četvrtu verziju Sporazuma za opšte rešenje jugoslovenske krize, koju su ponudili međunarodni posrednici.

1991. Britanski medijski magnat češkog porekla Jan Robert Maksvel nađen mrtav u vodama kod Kanarskih ostrva, gde je krstario jahtom.

1994. Preminuo Milan Mladenović, gitarista i tekstopisac. Učesnik mnogih muzičkih projekata na prostoru SFRJ. Rođen u Sarajevu 1958. Bio član grupa "Limunovo drvo", "Šarlo Akrobata", osnivač grupe "Katarina II", potom "Ekatarina Velika". Još dva člana originalne postave "Katarine II", Margita Stefanović i Bojan Pečar, više nisu među živima, kao ni bubnjar "Šarla Akrobate" Ivan Vdović.

1996. Pakistanski predsednik smenio premijerku Benazir Buto, pod optužbom da je njena vlada ogrezla u korupciji i nepotizmu.

1996. Kandidat Demokratske stranke Bil Klinton ponovo izabran za predsednika SAD, pobedivši republikanca Boba Dola.

2000. Poslednji etiopski car Hajle Selasije sahranjen u sabornoj crkvi svete Trojice u Adis Abebi, 25 godina pošto je, u 83. godini, umro pod sumnjivim okolnostima, a potom sahranjen na način koji ne dolikuje jednom vladaru. Harizmatični afrički vođa, koji je po legendi direktan potomak kralja Solomona i kraljice od Sabe, svrgnut posle 44 godine vladavine u vojnom udaru 1974.

2001. U Beogradu potpisan sporazum o saradnji jugoslovenskih vlasti i UNMIK, kojim su potvrđeni osnovni principi i obaveze iz rezolucije 1224 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija, čime je otvoren put za učešće Srba na izborima na Kosovu.

2001. U 87. godini umro britanski filmski producent Roj Bolting, poznat po najboljim britanskim filmovima od četrdesetih do sedamdesetih godina XX veka.

Objavljeno u Novembar
nedelja, 04 novembar 2018 00:00

4. novembar - Dogodilo se na današnji dan

1307. Švajcarska Konfederacija proglasila nezavisnost od Austrije.

1650. Rođen engleski kralj Vilijam III Oranski, koji je tokom vladavine od 1689. do 1702. učvrstio kraljevsku vlast, a pobedom nad katoličkim kraljem Džejmsom II 1690. ponovo uspostavio vlast u Irskoj. Po njemu kasnije nazvan protestantski pokret oranžista koji svečanim marševima u Irskoj obeležava datum te pobede i izaziva proteste irskih katolika.

1814. Proglašen norveški ustav, kojim je ta zemlja postala nezavisna Kraljevina Norveška, vezana za Švedsku personalnom unijom.

1847. Umro nemački kompozitor i dirigent Feliks Mendelson, osnivač konzervatorijuma u Lajpcigu, istaknut predstavnik muzičkog romantizma. Kao pijanista debitovao u devetoj godini, u 15. napisao prvu simfoniju, u 16. majstorsko delo, scensku muziku za "San letnje noći".

1890. U Londonu otvorena, prva na svetu, linija podzemne električne železnice.

1918. Nedelju dana pred završetak Prvog svetskog rata poginuo engleski pisac Vilfred Oven, čija poezija sadrži snažnu osudu rata. Znatno uticao na posleratnu generaciju engleskih pesnika, a Bendžamin Britn na njegove stihove komponovao muziku koju je uvrstio u svoj monumentalan "Ratni rekvijem".

1922. U dolini kraljeva kod Luksora u Egiptu engleski arheolog Hauard Karter otkrio grob faraona Tutankamona.

1931. Društvo naroda optužilo Japan zbog agresije na Mandžuriju. Zbog osude svetske javnosti, Japan napustio Društvo naroda u martu 1933.

1939. Na predlog predsednika Frenklina Ruzvelta Kongres SAD doneo zakon “Plati, pa nosi” o prodaji ratnog materijala. U martu 1941. izglasan Zakon o zajmu i najmu, s još većim povlasticama zemljama koje su se borile protiv fašizma u Evropi.

1942. Završena bitka kod El Alamejna u Drugom svetskom ratu u kojoj su Britanaca pod komandom generala Montgomerija porazili nemačko-italijanski Afrički korpus generala Ervina Romela. Time je otvoren put iskrcavanju Saveznika u severnoj Africi.

1946. Osnovan UNESKO, Organizacija Ujedinjenih nacija za obrazovanje, nauku i kulturu.

1956. Sovjetske trupe ugušile pobunu u Mađarskoj, a za novog premijera postavljen Janoš Kadar. Dotadašnji premijer Imre Nađ s još nekoliko saradnika sklonio se u jugoslovensku ambasadu u Budimpešti. Uprkos garancija novih vlasti da neće progoniti političke zatvorenike, Nađ posle napuštanja ambasade 22. novembra uhapšen i posle montiranog procesa pogubljen u junu 1958.

1956. Generalna skupština Ujedinjenih nacija usvojila rezoluciju o slanju mirovnih snaga na Bliski istok.

1956. Umro srpski arheolog Miloje Vasić. Vršio iskopavanja preistorijskog naselja Vinča, jedan od osnivača arheologije u Srbiji, bio je profesor Beogradskog univerziteta i član Srpske akademije nauka i umetnosti.

1966. Najteže poplave u istoriji Italije zahvatile trećinu zemlje. U Firenci znatno oštećeno kulturno blago, uključujući mnoge freske na zidovima palata i crkava.

1976. Velika Britanija predložila nezavisnost Južne Rodezije pod vladavinom crnačke većine od 1. marta 1978.

1979. Militantni islamski fundamentalisti okupirali ambasadu SAD u Teheranu i uzeli 90 talaca, od kojih su 52 držali zatočena 444 dana. Oni su tražili izručenje iranskog šaha Reze Pahlavija, koji je po zbacivanju sa vlasti u islamskoj revoluciji izbegao iz zemlje.

1980. Republikanac Ronald Regan izabran za predsednika SAD. Regan na položaju ostao dva mandata, pošto je dobio izbore i 1984.

1983. U Libanu poginulo više od 40 izraelskih vojnika u detonaciji kamiona napunjenog eksplozivom koju je izazvao arapski terorista-samoubica.

1994. Preminuo Milan Mladenović, gitarista i tekstopisac. Učesnik mnogih muzičkih projekata na prostoru SFRJ. Rođen u Sarajevu 1958. Bio član grupa "Limunovo drvo", "Šarlo Akrobata", osnivač grupe "Katarina II", potom "Ekatarina Velika". Još dva člana originalne postave "Katarine II", Margita Stefanović i Bojan Pečar, više nisu među živima, kao ni bubnjar "Šarla Akrobate" Ivan Vdović.

1995. U Tel Avivu ubijen izraelski premijer Jicak Rabin, koji je po dolasku na vlast 1992. počeo proces pomirenja sa Arapima. Atentat izvršio izraelski ekstremista Jigal Amir posle mirovnog skupa na kom je učestvovao premijer.

1998. Posle kraćeg primirja na Kosovu su obnovljeni sukobi srpskih snaga bezbednosti i naoružanih grupa kosovskih Albanaca.

2000. U Beogradu izabrana nova Vlada Jugoslavije, prva od 1990. u kojoj ne učestvuju članovi Socijalističke partije Srbije Slobodana Miloševića.

Objavljeno u Novembar
subota, 03 novembar 2018 00:00

3. novembar - Dogodilo se na današnji dan

1883. - Ugušena je Timočka buna, koju su podigle vođe Narodne radikalne stranke protiv režima kralja Milana Obrenovića, i to zato što im nije dao vlast osvojenu na izborima, već je za premijera postavio Nikolu Hristića, odanog dinastiji Obrenović. Preki sud osudio je na smrt 21 vođu ustanka, a mnoge na dugogodišnju robiju. Smrtna kazna izrečena je i radikalskim prvacima, Nikoli Pašiću i Aci Stanojeviću, ali su oni pobegli u inostranstvo.

1903. - Panama je postala nezavisna republika, posle jedne pobune izazvane spolja i uz podršku SAD kojom je omogućeno njeno odvajanje od republike Kolumbije, u čijem je sastavu do tada bila. Već deset dana kasnije, SAD su priznale panamsku novu vladu, a 18. novembra je zaključen ugovor između SAD i Paname o ustupanju jedne široke teritorijalne zone u oblasti Panamskog zamljouza SAD-u radi izgradnje Panamskog kanala. Pošto je svet oštro kritikovao stav SAD prema Kolumbiji, od koje je nepravednom pobunom oduzeta pokrajina Panama, SAD su 1921. Kolumbiji isplatile 25 miliona dolara na ime obeštećenja za izgubljenu teritoriju, a u Panami se razvio vrlo jak pokret, jer se nalazila u polukolonijalnom položaju u odnosu na SAD.

1921. - Rođen je američki glumac Čarls Bronson. Ostvario je uloge u brojnim filmovima: "Death Wish series", "The Magnificent Seven", "The Dirty Dozen", "Raid on Entebbe", "Miss Sadie Thompson", "House of Wax", "You're in the Army Now"....

1957. - Sovjetski savez lansirao je u svemir satelit "Sputnjik 2", koji je, pored ostale opreme, nosio i kabinu sa živim psom. Lajka, lovački pas, bila je prvi živi putnik u vasioni. "Sputnjik 2" održao se u vasioni 161 dan, a podaci do kojih su došli naučnici preko Lajke značajno su objasnili efekte otiskivanja u svemir na živo biće.

1970. - U Denveru je umro kralj Petar II Karađorđević, sin kralja Aleksandra. U vreme ubistva svoga oca 1934. godine, nije bio punoletan, pa je imenovano namesništvo koje su sačinjavali knez Pavle, dr Radenko Stanković i Ivo Perović. Pučom od 27. marta 1941. godine preuzeo je kraljevsku vlast, a posle napada Nemačke, prebegao je s jugoslovenskom vladom u London. Na zasedanju AVNOJ-a 29. i 30.11.1943. zabranjen mu je povratak u zemlju.

1992. - Bil Klinton izabran je za predsednika SAD.

Objavljeno u Novembar
petak, 02 novembar 2018 00:00

2. novembar - Dogodilo se na današnji dan

1755. - Rođena je Marija Antoaneta, žena francuskog kralja Luja XVI i kći Marije Terezije. Narod ju je omrznuo zbog rasipničkog života i negativonog uticaja na kralja, nazvavši je "Gospođa Deficit". Pogubljena je za vreme Francuske revolucije.

1891. - Rođen je srpski klasični filolog Milan Budimir, član Srpske kraljevske akademije, profesor Beogradskog univerziteta, koji je proučavo indoevropske dijalekte u Sredozemlju. Objavljivao je i na francuskom jeziku na kojem je izdavao i časopis "Revue internationale des etudes balkaniques". Dela: "O Ilijadi i njenom pesniku", "Iz klasične i savremene aloglotije", "Problem bukve i protoslovenske domovine", "Grci i Pelasti", "Dve vrste Aristotelove tragedije", "Sa balkanskih istočnika", "Carmen arvale", "Patriculae Pelesticae".

1913. - Rođen je Bert Lankester, američki filmski glumac, veoma izražajnog registra. Za ulogu u filmu "Elmer Gantry" iz 1960. godine dobio je Oskara. Ostali filmovi: "Trapez", "Nirnberški proces", "Odavde do večnosti", "Verakruz", "Čovek koji je stvarao kišu", "Gepard", "Okršaj kod OK korala"...

1923. - Umro je srpski slikar Stevan Aleksić, majstor obnove ikonostasa srpskih crkava. Akademiju je završio u Minhenu, a slikarsku radionicu otvorio je u rodnom Aradu, u kojem je renovirao ikone i slike na svodovima crkve. Obnovio je i ikone i slike u crkvama u Temišvaru, Vukovaru, Novom Sadu, Modošu (sada Jaša Tomić), Beneševu i drugim mestima. Najznačajniji i najobimniji rad obavio je u Preobraženskoj crkvi u Pančevu - 32 ikone velikog formata, tri kompozicije iz istorije srpske crkve i 44 medaljona svetaca.

1947. - "The Spruce Goose " - najveći avion ikada napravljen - uzleteo je na svoj prvi i poslednji let. Napravljena od ljuskica omorike i brezinog drveta, ova masivna drvena letelica imala je raspon krila duži od fudbalskog terena, a konstruisana je da primi oko 700 ljudi. Stvaranje ovog aviona koštalo je neverovatna 23 miliona dolara, a produžilo se toliko da je završeno posle Drugog svetskog rata, iako je započeto još 1941. godine. Uprkos uspešnom prvom test letu, "The Spruce Goose" nikad nije ušao u masovnu proizvodnju, pre svega zbog kritika po kojima materijal od kojeg je ovaj avion napravljen ne bi mogao da izdrži veliku težinu na dugim letovima. Danas je ovaj avion izložen u avio-muzeju u Oregonu.

1948. - U najvećoj zbrci u istoriji predsedničkih izbora u SAD, demokratski kandidat Hari Truman (Harry S. Truman) pobedio je republikanca Tomasa Djuija (Thomas E. Dewey) sa samo oko dva miliona glasova više. Nekoliko dana pre objavljivanja rezultata izbora, politički analitičari i preliminarni rezultati davali su prednost guverneru Djuiju. To je otišlo toliko daleko da je "Chicago Tribune" na naslovnoj strani objavio naslov "DJUI PORAZIO TRUMANA".

1962. - Umro je srpski pisac i botaničar Stevan Jakovljević, profesor Univerziteta u Beogradu i rektor od 1945. do 1950. Završio je Filozofski fakultet u Beogradu. Kao oficir srpske vojske, borio se u Prvom svetskom ratu, a u Drugom svetskom ratu je bio u italijanskim i nemačkim zarobljeničkim logorima. Književno ime i popularnost stekao je romanom "Srpska trilogija", koji čine "Devetsto četrnaesta", "Pod Krstom" i "Kapija slobode". Ostala dela: romani "Smena generacija", "Velika zabuna", "Likovi u senci", dela iz botanike "Studije o biljnom svetu Prespanskog jezera", "Makrofitska vegetacija Ohridskog jezera", "Sistematika lekovitog bilja".

Objavljeno u Novembar
četvrtak, 01 novembar 2018 00:00

1. novembar - Dogodilo se na današnji dan

79. p. n. e. - Prilikom velike erupcije vulkana Vezuva, antički grad Pompeja u Italiji zatrpan je vulkanskim pepelom. Od 1748. vrši se otkopavanje ovog grada, osnovanog još u 6. veku p. n. e. Sačuvane su vile sa freskama, forum, amfiteatar, hramovi, kupatila i dr.

1512. - Prvi put su otvorene za javnost i predstavljene prostorije Sikstinske kapele u Vatikanu koju je oslikao Mikelanđelo freskama "Stvaranje sveta" i "Strašni sud".

1604. - Prvi put je predstavljena Šekspirova tragedija "Otelo".

1867. - U Beogradu su Laza Lazarević, Ljubomir Kovačević, Kosta Hristić i druge istaknute ličnosti srpske kulture osnovale družinu visokoškolske omladine Srbije "Pobratimstvo", koja se bavila naukom i književnošću, a 1881. pokrenula i časopis.

1886. - Na tradicijama Društva srpske slovesnosti i Srpskog učenog društva, osnovana je Kraljevsko-srpska akademija, preimenovana 1887. u Srbsku kraljevsku akademiju, kasnije Srpsku kraljevsku akademiju, prethodnicu Srpske akademije nauka i umetnosti. Zakon o osnivanju predvideo je da ona "obrađuje i unapređuje nauku, da obelodanjuje i inicira naučna istraživanja i potpomaže razvoj umetnosti". Pod njen nadzor stavljeni su Narodna biblioteka i Muzej srpskih zemalja. Imala je odseke za prirodne, filozofske, društvene nauke i za umetnost. Prvi predsednik bio je Josif Pančić.

1842. - Rođen je srpski istoričar, filolog i državnik, Stojan Novaković, član Srpske kraljevske akademije, jedan od osnivača Napredne stranke, koji je kao ministar prosvete reorganizovao osnovne i srednje škole u Srbiji. U vreme Aneksione krize 1909. obrazovao je vladu svih stranaka. Posle Prvog balkanskog rata, zaključio je, kao šef srpske delegacije u Londonu, mir s Turskom. Objavio je gramatiku srpskog jezika, prvu "Istoriju srpske književnosti" i "Srpsku bibliografiju" knjiga 18. i 19. veka. Delima "Vaskrs države srpske", "Srbi i Turci XIV i XV veka" i "Balkanska pitanja" postavio je osnove srpske istoriografije.

1883. - Rođen je srpski političar, matematičar i filozof Sima Marković, profesor Beogradskog univerziteta i vođa tzv. desne frakcije u Komunističkoj partiji Jugoslavije. Doktorirao je matematiku 1913. kod Mihaila Petrovića (Mika Alas). Od 1926. do 1928. bio je generalni sekretar KPJ, iz koje je isključen 1929, a ponovo primljen 1935. Likvidiran je u ŠSR-u 1937. u staljinističkim čistkama. Dela: "Nacionalno pitanje u svetlosti marksizma", "Iz nauke i filozofije", "Teorija relativnosti".

1894. - Dr Roux iz Pariza pronašao je vakcinu protiv difterije, zaraznog zapaljenja sluzokože ždrela, krajnika, nosa i grkljana prouzrokovanog Leflerovim bacilom.

1918. - Srpska Prva armija je pod komandom vojvode Petra Bojovića u Prvom svetskom ratu oslobodila Beograd, prešavši 500 kilometara pod borbom za samo 45 dana, u silovitom napredovanju posle proboja Solunskog fronta.

1944. - U Beogradu su u Drugom svetskom ratu, sporazumom o obrazovanju jedinstvene vlade, završeni pregovori predsednika Nacionalnog komiteta oslobođenja Jugoslavije Josipa Broza (Tito) i predsednika izbegličke vlade Jugoslavije Ivana Šubašića.

1956. - Na predlog Jugoslavije, Generalna skupština UN je na vanrednom zasedanju usvojila rezoluciju kojom je zahtevano da Velika Britanija, Francuska i Izrael odmah obustave oružane akcije, povuku se s teritorije Egipta i omoguće ponovno otvaranje Sueckog kanala.

1993. - Stupio je na snagu Ugovor o Osnivanju Evropske unije, potpisan na sastanku šefova država i vlada 1992. godine u holandskom gradiću Mastriht. Ugovorom iz Mastrihta iskaknuto je da saradnja zemalja članica pokriva celokupno područje "spoljne politike i bezbednosti". Ugovorom se uspostavlja monetarna unija i jedinstvena moneta. Teritorija država članica pretvorena je tim ugovorom u prostor bez granica. Ugovor predviđa i uvođenje jedinstvenog državljanstva Unije, iako Unija poštuje nacionalni identitet država članica.

1995. - U američkom gradu Dejton počeli su pregovori o Bosni i Hercegovini. Posle tri sedmice, mirovni sporazum su parafirali presednici Srbije i Hrvatske Slobodan Milošević i Franjo Tuđman i lider bosanskih muslimana Alija Izetbegović.

Objavljeno u Na današnji dan
utorak, 09 oktobar 2018 00:00

9. oktobar - Dogodilo se na današnji dan

1701. U Nju Havenu, u američkoj državi Konektikat, osnovan Univerzitet Jejl.

1789. U austrijsko-turskom ratu austrijski feldmaršal Gideon Ernst Laudon zauzeo Beograd.

1806. Pruska prekinula neutralnu politiku prema Napoleonu i objavila rat Francuskoj, u kom je poražena uz teške teritorijalne gubitke. Mirom u Tilzitu 1807. izgubila celo područje između Rajne i Labe i veći deo zemalja stečenih deobom Poljske.

1831. Predsednik Grčke Joanis Kapodistrijas, jedan od vođa borbe za oslobođenje od turske vlasti, ubijen u atentatu. Kao predsednik, od 1827. vladao apsolutistički, oslanjajući se na vojsku, što je izazvalo revolt liberalnih političara.

1835. Rođen francuski kompozitor i klavirski virtuoz Kamij Sen Sans, jedan od osnivača Nacionalnog muzičkog društva. Njegov bogat opus obuhvata sve vrste mužičkih dela.

1854. Rođen srpski fizičar i izumitelj Mihailo Pupin, profesor matematike i fizike na Univerzitetu Kolumbija. Njegov najznačajniji izum, samoindukcioni kalemovi, 1890, omogućio telefonski i telegrafski prenos na velike daljine pomoću kabla. Za autobiografsku knjigu "Od iseljenika do pronalazača" 1924. dobio Pulicerovu nagradu.

1892. Rođen Ivo Andrić, jedini jugoslovenski književnik dobitnik Nobelove nagrade za književnost, 1961.

1915. Nemačke i austrougarske trupe u I svetskom ratu zauzele Beograd.

1934. U Marseju ubijen jugoslovenski kralj Aleksandar I Karađorđević. Atentat organizovali lideri hrvatskog ustaškog pokreta i makedonskih nacionalista, izvršio ga Vlada Černozemski. U atentatu poginuo i ministar inostranih poslova Francuske Žan Luj Bartu.

1944. Počela Treća moskovska konferencija. Premijer Velike Britanije Vinston Čerčil i lider SSSR-a Josif Visarionovič Staljin razmatrali pitanja u vezi s Poljskom, Grčkom i Jugoslavijom i dogovarali se o uređenju Evrope posle II svetskog rata.

1962. Uganda stekla nezavisnost posle gotovo 70 godina britanske kolonijalne uprave.

1963. Više od 2.000 ljudi poginulo u poplavama posle pucanja brane Vajont kod Beluna, visoke oko trista metara, u severoistočnoj Italiji.

1967. U Boliviji ubijen argentinski revolucionar Ernesto Če Gevara, simbol revolucije u Južnoj Americi. Kao beskompromisan borac za pravdu stekao veliku popularnost širom sveta, posebno među mladima. Učesnik Kubanske revolucije, ministar u vladi Fidela Kastra, u novembru 1966. postao lider gerilaca u Boliviji. U oktobru 1967. zarobljen, potom ubijen.

1975. Sovjetski fizičar i disident Andrej Saharov dobio Nobelovu nagradu za mir.

1983. U eksploziji bombe u Rangunu, glavnom gradu Burme, ubijeno 18 funkcionera Vlade Južne Koreje, među njima četiri ministra i šef diplomatije Li Bum Suk. Južnokorejske vlasti za podmetanje bombe optužile agente Severne Koreje.

1992. U pokušaju da spreči razbuktavanje rata u Bosni i Hercegovini, Savet bezbednosti Ujedinjenih nacija usvojio rezoluciju o zabrani vojnih letova u vazdušnom prostoru BiH, a mirovnim snagama, UNPROFOR, naloženo da nadgledaju poštovanje zabrane.

1993. U sukobima muslimana i Hrvata u Mostaru, u BiH, srušen Stari most, simbol grada, sagrađen u XVI veku, za vreme turske vladavine. Most bio pod zaštitom UNESKO-a.

1997. Više od 200 ljudi poginulo kada je uragan Paulina pogodio meksičko letovalište Akapulko.

2001. Američki naučnici Erik Kornel i Karl Vimen i Nemac Volfgang Keterle dobili Nobelovu nagradu za fiziku. Otkrili novo stanje materije, ultra-hladni gas, čija primena otvara nove mogućnosti za razvoj precizne elektronike.

2002. Prvi put u istoriji parlamentarizma u Srbiji održan TV duel kandidata za predsednika Srbije koji su ušli u drugi izborni krug. Suočili se Vojislav Koštunica i Miroljub Labus.

2002. Umro jugoslovenski televizijski reditelj Sava Mrmak.

2004. U Avganistanu održani prvi direktni predsednički izbori u istoriji te zemlje. Pobedio dotadašnji privremeni predsednik Hamid Karzai.

Objavljeno u Oktobar
nedelja, 30 septembar 2018 00:00

30. septembar - Dogodilo se na današnji dan

1399. Osnivač engleske dinastije Lankaster Henri Bolingbrok postao kralj Henri IV, dan pošto je abdicirao Ričard II, prvi monarh u istoriji Engleske koji je napustio presto.

1846. Američki zubar Vilijam Morton prvi upotrebio anesteziju prilikom vađenja zuba.

1876. Rođen srpski pisac, pozorišni kritičar i diplomata Milan Rakić. Pesnik modernog senzibiliteta, bio član Srpske kraljevske akademije i predsednik srpskog PEN-kluba.

1882. Rođen nemački fizičar Hans Vilhelm Gajger. 1928. izumeo napravu za otkrivanje i brojanje naelektrisanih čestica i gama-zraka, "Gajgerov brojač".

1891. U egzilu u Briselu samoubistvo izvršio francuski general Žorž Ernest Bulanže, lider reakcionarnog antiparlamentarnog pokreta "bulanžista" koji je zapretio rušenjem Treće Republike.

1912. Srbija i Bugarska objavile mobilizaciju za rat protiv Turske. Prvi balkanski rat, od oktobra 1912. do maja 1913, u kojem su se protiv Turske borile i Grčka i Crna Gora, završen oslobađanjem balkanskih naroda od turske vlasti.

1941. Počela prva nemačka ofanziva na Moskvu u jednoj od najvećih bitaka Drugog svetskog rata, okončana u januaru 1942. porazom Nemaca.

1949. Zatvoren berlinski "vazdušni most" uspostavljen posle sovjetske blokade Zapadnog Berlina krajem juna 1948, tokom kojeg su američki i britanski avioni obavili 277.264 letova i dopremili 2.323.738 tona namirnica.

1955. U automobilskoj nesreći u 24. godini poginuo američki glumac Džejms Din, simbol uznemirene i pobunjene mladosti posle Drugog svetskog rata. Iako je snimio samo tri filma, "Istočno od raja", "Buntovnik bez razloga" i "Div", postao kultna ličnost mladih tog vremena.

1962. Beli rasisti izazvali nerede u Oksfordu u američkoj državi Misisipi kada je, na osnovu odluke federalnog suda, crnac Džejms Meredit upisan na Univerzitet Misisipija, koji su do tada pohađali samo belci.

1965. Pripadnici indonežanskog pokreta “30. septembar" oteli šest generala i pokušali da izvrše državni udar. Generali nađeni mrtvi 3. oktobra, a protivudarom na vlast došao general Suharto. Smatra se da je u represalijama protiv komunista i njihovih simpatizera, koje su usledile, pobijeno oko pola miliona ljudi.

1966. Bivši britanski protektorat u Africi Becuanalend stekao nezavisnost pod nazivom Republika Bocvana. Prvi predsednik postao Serece Kama.

1966. Nemački ratni zločinci Albert Šper i Baldur fon Širah izašli iz zatvora “Špandau” u kojem su odslužili kaznu od 20 godina robije. U zatvoru koji je bio napravljen za 600 stanara, ostao samo jedan, a to je bio Rudolf Hes.

1970. Ričard Nikson doputovao u Beograd, u prvu posetu jednog predsednika SAD SFRJ.

1980. U simboličnom podsećanju na biblijska vremena, Izrael uveo valutu šekel, koja je zamenila funtu.

1985. Umro američki seizmolog Čarls Rihter, po kojem je nazvana skala za merenje jačine zemljotresa.

1988. U SSSR penzionisano pet funkcionera, među kojima i predsednik Prezidijuma Vrhovnog sovjeta Andrej Gromiko.

1990. SSSR normalizovao diplomatske odnose sa Izraelom, prekinute tokom šestodnevnog izraelsko-arapskog rata 1967. i uspostavio pune diplomatske odnose s Južnom Korejom.

1991. Vojnim udarom na Haitiju oboren sa vlasti predsednik Žan Bertran Aristid.

1992. Pod pokroviteljstvom i u prisustvu kopredsednika Međunarodne konferencije o Jugoslaviji, predsednici Jugoslavije i Hrvatske Dobrica Ćosić i Franjo Tuđman potpisali zajedničku deklaraciju kojom su se obavezali na prestanak neprijateljstava i rešavanje spornih pitanja pregovorima.

1992. Moskovska banka distibuirala vaučere za privatizaciju kao deo Vladinih ekonomskih reformi koje bi trebalo da milione Rusa pretvore u kapitaliste.

1993. U seriji jakih zemljotresa u jugozapadnoj Indiji razoreno 36 sela, a poginulo najmanje 22.000 ljudi.

1999. Jedan od najvećih nemačkih književnika XX veka Ginter Gras dobio Nobelovu nagradu za književnost.

2000. Uz punu podršku Demokratskoj opoziciji Srbije i novom predsedniku Jugoslavije Vojislavu Koštunici, svetska demokratska javnost iščekivala rasplet postizborne krize u Jugoslaviji. Rusija upozorila poraženog Slobodana Miloševića da ne koristi silu radi opstanka na vlasti.

Objavljeno u Septembar
subota, 29 septembar 2018 00:00

29. septembar - Dogodilo se na današnji dan

1399. Kralj Ričard II postao prvi engleski monarh koji je abdicirao. Na abdikaciju ga primorali plemići koji su se pobunili protiv njegove apsolutističke vladavine.

1518. Rođen italijanski slikar Jakopo Tintoreto, jedan od najvećih majstora XVI veka, čuven po veštini postizanja izuzetnih svetlosnih efekata. Imao veliki uticaj na evropsko slikarstvo, posebno na impresioniste.

1758. Rođen engleski admiral Horacio Nelson, jedan od najvećih stratega u istoriji pomorskih ratova. Odneo ključne pobede nad Napoleonovom flotom, a 1805. naneo katastrofalan poraz udruženoj špansko-francuskoj floti kod Trafalgara.

1854. U Valjevu umro prota Matija Nenadović, vojvoda i jedan od vođa Prvog srpskog ustanka. Bio prvi diplomata obnovljene Srbije i tvorac i prvi predsednik Praviteljstvujušćeg sovjeta. Njegovi "Memoari" dragoceno svedočanstvo o ljudima i događajima iz tog vremena.

1901. Rođen italijanski nuklearni fizičar Enriko Fermi, dobitnik Nobelove nagrade za fiziku 1938. Zaslužan za niz osnovnih otkrića u fizici atomskog jezgra, a 2. decembra 1942. u Čikagu pustio u pogon prvi nuklearni reaktor, što se računa kao početak atomskog doba.

1911. Italija objavila rat Turskoj i upala u libijsku provinciju Tripolitaniju.

1918. Bugarska posle poraza na Solunskom frontu u Prvom svetskom ratu potpisala primirje sa Saveznicima.

1913. Rudolf Dizel, nemački inženjer, konstruktor prvog motora sa unutrašnjim sagorevanjem na principu samopaljenja, nestao u moru u kanalu Lamanš prilikom putovanja iz Antverpena u London.

1923. Na osnovu mandata Društva naroda Velika Britanija uspostavila vlast u Palestini.

1930. Umro ruski slikar Ilja Jefimovič Rjepin, glavni predstavnik realizma u ruskom slikarstvu. Izvršio veliki uticaj na umetnike svog vremena i bio uzor sovjetskim socijalističkim realistima.

1938. Velika Britanija, Francuska, Italija i Nemačka potpisale sporazum u Minhenu kojim je Nemačkoj dozvoljeno da pripoji Sudetsku oblast, deo Čehoslovačke s nemačkom nacionalnom manjinom. Minhenski sporazum smatra se presudnim aktom kojim je Hitleru otvoren put za početak Drugog svetskog rata.

1940. Rumunija u Drugom svetskom ratu istupila iz Balkanskog pakta koji je 9. februara 1934. u Atini zaključila s Jugoslavijom, Turskom i Grčkom.

1941. U Babi Jaru kod Kijeva Nemci u Drugom svetskom ratu u masakru nad Jevrejima, koji je trajao dva dana, pobili 33.771 civila, uključujući žene i decu.

1957. U zapadnom Pakistanu poginulo oko 300 ljudi kada je ekspresni voz udario u kompoziciju cisterni s naftom.

1958. Emitovan prvi zajednički program TV-odašiljača u Beogradu, Zagrebu i Ljubljani.

1967. Međunarodni monetarni fond okupio svojih 106 članica na sastanku u Rio de Žaneiru, gde je odobrena reforma svetskog monetarnog sistema.

1970. Potpredsednik Egipta Anvar el Sadat preuzeo dužnost šefa države posle smrti Gamala Abdela Nasera, a 5. oktobra formalno postao predsednik države.

1972. Japan i Kina normalizovali diplomatske odnose.

1979. Papa Jovan Pavle II tokom prve papske posete Irskoj uputio apel za mir u Severnoj Irskoj pred više od milion ljudi u Dablinu.

1979. Predsednik Ekvatorijalne Gvineje Fransisko Masijas Nguema, zbačen sa vlasti u avgustu 1979, streljan pod optužbom da je kriv za genocid, izdaju, proneveru i sistematsko kršenje ljudskih prava.

1988. Mirovne snage Ujedinjenih nacija za svoj četrdesetogodišnji rad dobile Nobelovu nagradu za mir.

1993. Jedan od komunističkih veterana i predstavnik tvrde linije evropskih komunista Žorž Marše povukao se, zbog lošeg zdravlja, sa mesta predsednika Komunističke partije Francuske, na čijem čelu je bio dve decenije.

1994. Ministri odbrane članica NATO na sastanku u Sevilji odlučili da NATO pojača vazdušne napade na položaje bosanskih Srba.

1999. Specijalne policijske snage za razbijanje demonstracija pretukle demonstrante u Beogradu kada su pokušali da dođu do rezidencije predsednika Jugoslavije Slobodana Miloševića.

2000. Pozivu lidera Demokratske opozicije Srbije na građansku neposlušnost i generalni štrajk zbog pokušaja režima da falsifikuje izborne rezultate 24. septembra prvi se odazvali srednjoškolci u Gornjem Milanovcu i rudari kolubarskog rudnika "Tamnava". U narednim danima talas štrajkova zahvatio celu Srbiju, počela blokada magistralnih puteva.

2000. Bivši kanadski premije Pjer Trido umro u 80. godini. Premijer Kanade od 1968. do 1979. i od 1980. do 1984, Trido posle prvog izbora za premijera pokrenuo pravu "tridomaniju", koja je političarima donela, za njih do tada nedostižan, status zvezda.

2001. Savet bezbednosti UN usvojio rezoluciju o borbi protiv terorizma i sprečavanju finansiranja terorista. Rezolucijom predviđeno uvođenje sankcija svakoj zemlji koja ne bude poštovala antiterorističke mere.

2003. Sud u Beogradu osudio haške begunce Milana Lukića i Olivera Krsmanovića iz Višegrada i Dragutina Dragičevića iz Srebrenice na 20 godina, a Đorđa Ševića iz Rume na 15 godina zatvora za ubistvo 16 muslimana iz mesta Sjeverin, oktobra 1992.

Objavljeno u Septembar
petak, 28 septembar 2018 00:00

28. septembar - Dogodilo se na današnji dan

48. p.n.e. U Egiptu ubijen Gnej Pompej Veliki, jedan od najvećih rimskih državnika i vojskovođa, koji je 69. pre nove ere ugušio Spartakov ustanak, a 61. osvojio Jerusalim. Rimski Senat izabrao ga za konzula 52, a vlast izgubio posle poraza od Gaja Julija Cezara u bici kod Farsale, posle čega se sklonio u Egipat.

1066. Normanski vojvoda Vilijam, kasnije engleski kralj Vilijam I Osvajač, iskrcao se s vojskom kod Pevensija u južnoj engleskoj pokrajini Saseks i počeo osvajanje Engleske.

1841. Rođen francuski državnik Žorž Benžamen Klemanso, premijer od 1906. do 1909. i od 1917. do 1920, kada se povukao iz političkog života. U vreme Drajfusove afere u svom listu objavio pismo pisca Emila Zole predsedniku Republike, "Optužujem".

1864. U Londonu osnovana Prva internacionala, za koju je osnivački dokument pod nazivom "Inauguralna adresa i Statut" napisao Karl Marks.

1895. Umro francuski hemičar i biolog Luj Paster, pronalazač vakcina protiv besnila, antraksa i “crvenog vetra”. Otkrio i postupak konzerviranja hrane sprečavanjem razmnožavanja bakterija, koji je kasnije nazvan "pasterizacija". Osnivač naučnih grana mikrobiologije i stereohemije. 1888. organizovao institut u Parizu, nazvan po njemu.

1902. Umro francuski pisac Emil Zola, tvorac i najizrazitiji predstavnik naturalističkog romana. Poznat i po otvorenom pismu predsedniku Francuske, "Optužujem", u kom je otkrio mahinacije vojnih krugova u "Drajfusovoj aferi".

1914. Umro srpski kompozitor i muzički pedagog Stevan Stojanović Mokranjac, član Srpske kraljevske akademije i horovođa Beogradskog pevačkog društva. Njegovo delo smatra se najznačajnijom etapom u razvoju srpske nacionalne muzike u XIX veku.

1944. Jedinice Crvene armije u Drugom svetskom ratu prešle u Srbiju na osnovu jugoslovensko-sovjetskog dogovora.

1949. Moskva jednostrano otkazala ugovor o prijateljstvu i uzajamnoj pomoći SSSR i Jugoslavije, što su potom učinile i ostale zemlje "socijalističkog lagera", Mađarska 30. septembra, Bugarska i Rumunija 1. i Čehoslovačka 4. oktobra.

1958. U Francuskoj održan referendum na kom je prihvaćen nov Ustav, čime je počelo razdoblje Pete Republike. Novim Ustavom ojačana predsednička vlast.

1965. Prilikom erupcije vulkana na Filipinima, 56 kilometara južno od Manile, 184 osobe izgubile život.

1966. Umro francuski pisac Andre Breton, teoretičar i osnivač nadrealističkog pokreta. Svoje stavove o psihoanalizi i automatizmu podsvesti kao osnovi umetničkog stvaralaštva izneo u Manifestima nadrealizma.

1970. Umro egipatski državnik Gamal Abdel Naser, jedan od inicijatora vojnog udara kojim je 23. jula 1952. svrgnut kralj Faruk I. Proglasio se premijerom dve godine kasnije, a 1956. izabran za predsednika Egipta. Nacionalizovao Suecku kompaniju, što je u jesen 1956. dovelo do neuspešnog anglo-francusko-izraelskog napada na Egipat, a u junu 1967. vodio i izgubio šestodnevni rat sa Izraelom. Bio jedan od lidera Pokreta nesvrstanih zemalja.

1989. U izbeglištvu na Havajima umro bivši filipinski diktator Ferdinand Markos. Predsednik Filipina postao 1965, kao jedan od najpopularnijih političara, a 1986. na talasu masovnih protesta zbačen sa vlasti, pa izbegao na Havaje.

1990. U Skupštini Srbije usvojen nov Ustav, uveden višestranački politički sistem, a pokrajine Vojvodina i Kosovo izgubile atribute državnosti i postale teritorijalne autonomije.

1994. U nevremenu u Baltičkom moru u blizini finske obale potonuo feribot "Estonija". U toj najvećoj mirnodopskoj pomorskoj nesreći u Evropi poginulo više od 900 osoba.

1996. U Vučitrnu na Kosovu bačene dve eksplozivne naprave u krug vojne kasarne, a u selu Rudnik i mestu Podujevo napadnute policijske stanice. Oružani napadi kosovskih Albanaca na punktove srpske policije učestali u narednim mesecima, što je početkom 1998. dovelo do otvorenih sukoba.

1998. Posle dve nedelje uličnih nemira i nasilja koji su zapretili da će oboriti Vladu silom, albanski premijer Fatos Nano podneo ostavku.

2000. Savezna izborna komisija saopštila konačne rezultate predsedničkih izbora u Jugoslaviji, prema kojima Slobodan Milošević i Vojislav Koštunica idu u drugi izborni krug. Smatrajući da su rezultati falsifikovani, pristalice DOS počele masovne proteste širom zemlje.

2000. Počeo palestinski ustanak. Neposredan povod bila poseta tadašnjeg lidera izraelske opozicije svetim mestima u jerusalimskom starom gradu. U naredne dve godine poginulo više od 1.000 Palestinaca i više stotina Izraelaca.

2001. Savet bezbednosti Ujedinjenih nacija ukinuo sankcije Sudanu, uvedene 1996. pošto je ta zemlja odbila da izruči osumnjičene za atentat na egipatskog predsednika Hosnija Mubaraka, 1995. u Etiopiji. Ukidanje sankcija tražili Egipat i Etiopija.

Objavljeno u Septembar
četvrtak, 27 septembar 2018 00:00

27. septembar - Dogodilo se na današnji dan

Danas je praznik Vozdviženije časnog i životvornog krsta Hristovog ili Krstovdan. Praznik je ustanovljen još 326. godine, kada je carica Jelena, majka cara Konstantina, otišla u Palestinu da se pomoli na svetim mestima. Tada joj se javila misao o tome da pronađe krst na kojem je Hrist bio razapet. Bio je to težak zadatak, jer su Jevreji krst, čim je Isus sa njega bio skinut, sakrili i strogo čuvali tajnu o tome gde je krst sakriven. Ipak, jedan Jeverejin reče carici gde je krst zakopan - na mestu gde je podignut hram boginje Venere. Posle dugog kopanja, naiđoše na tri krsta, Hristov i krstove ona dva razbojnika koji su zajedno sa Hristom bili razapeti. Pošto nije bilo načina da se otkrije koji je krst Hristov, jer sva tri krsta behu prilično istrulila, valjalo je pribeći veri. Upravo tuda su pronosili nekog mrtvaca na ukop, pa patrijarh Makarije zapovedi nosiocima da stanu, te redom krstovima dodirivaše mrtvaca, dok kod trećeg krsta mrtvac ne ožive i ustade, te oni poznaše da je to krst Isusov. Carica smerno klekne i poljubi sveto drvo, a pošto je mnoštvo naroda koji se beše okupio želelo da vidi časni krst, patrijarh Makarije izađe na jedno uzvišeno mesto i pokaza ga narodu. Tada je pronađen i vozdvižen (uzdignut) časni i životvoreći krst, te je od tog vremena, tj. od 326. godine, ustanovljen praznik Krstovdan. Na Krstovdan se časni krst kiti bosiljkom, pa se iznosi nasred crkve i ostavlja narodu da ga celiva. Krstovdan se provodi u strogom postu. U Bosni se veruje da duša umrlog na Krstovdan i Bogojavljenje odlazi u raj.

1540. Papa Pavle III bulom odobrio osnivanje jezuitskog katoličkog reda koji je, kao Društvo isusovaca, 1534. u Parizu osnovao Ignacio Lojola.

1601. Rođen francuski kralj Luj XIII, jedan od najmoćnijih evropskih monarha. Tokom vladavine zaveo apsolutizam uz pomoć kardinala Rišeljea, ugušio ustanak protestanata i nastavio kolonijalno širenje Francuske. U vreme njegove vladavine 1635. osnovana Francuska akademija.

1825. Prvom u svetu javnom železničkom prugom Darlington-Stokton, u severoistočnoj Engleskoj, krenuo voz s prvom parnom lokomotivom, kojom je upravljao njen konstruktor Džorž Stivenson.

1862. Rođen južnoafrički general i državnik Luis Bota, jedan od vođa Bura u ratu sa Englezima i prvi premijer Južnoafričke Unije. Bio premijer Transvala od 1907. do 1910, kad su se burske republike Transval, Natal, Oranž i Kejplend udružile u Uniju.

1891. Umro ruski pisac Ivan Aleksandrovič Gončarov, autor romana "Oblomov", u kojem je stvoren jedan od najznačajnijih tipova u svetskoj književnosti, i pojam "oblomovština", sinonim za parazitizam i apatiju.

1901. Rođen crnogorski revolucionar Ivan Milutinović, jedan od glavnih organizatora ustanka protiv okupatora u Drugom svetskom ratu, član Vrhovnog štaba Narodonoslobodilačke vojske i narodni heroj. Poginuo pod nerasvetljenim okolnostima u oktobru 1944, kada se preko Dunava prebacivao u tek oslobođen Beograd.

1902. Rođen srpski pisac i pozorišni kritičar Milan Dedinac, sledbenik francuske avangarde lirike, pripadnik grupe beogradskih modernista, prvi glavni urednik posleratne "Politike", dramaturg i upravnik Jugoslovenskog dramskog pozorišta.

1917. Umro francuski slikar, grafičar i vajar Edgar Dega, koji se smatra jednim od najboljih crtača u likovnoj umetnosti. Virtuoznost crtanja najbolje je iskazao slikajući ljudsko telo u pokretu.

1922. Grčki kralj Konstantin I abdicirao zbog vojnog poraza u ratu s Turskom, dve godine pošto se vratio na presto. Kralj postao 1913, a prvi put abdicirao 1917, kada je njegova odluka o neutralnosti Grčke u Prvom svetskom ratu izazvala nezadovoljstvo u zemlji i među zapadnim saveznicima.

1939. Posle trodnevnog neprekidnog bombardovanja Nemci u Drugom svetskom ratu savladali 19-dnevni otpor Varšave i zauzeli grad.

1940. Nemačka, Italija i Japan u potpisali Berlinu desetogodišnji vojni i ekonomski pakt Osovina Berlin-Rim-Tokio.

1947. U Varšavi osnovan Informacioni biro komunističkih i radničkih partija. Savetodavno i koordinaciono telo devet evropskih komunističkih i radničkih partija osnovano na inicijativu SSSR, a sedište mu do proleća 1948. bilo u Beogradu, potom u Bukureštu.

1962. U Jemenu u vojnom udaru pukovnik Abdula al Salal oborio monarhiju i proglasio Jemensku Arapsku Republiku. Sa prestola zbačen poslednji jemenski imam Mohamed Badr, nedelju dana pošto je nasledio umrlog oca, imama Ahmada.

1964. Vorenova komisija posle desetomesečne istrage saopštila da je Li Harvi Osvald bio jedini atentator na predsednika SAD Džona Kenedija 22. novembra 1963. u Dalasu. Kasnija istraživanja pokazala da Osvald, koji je ubijen dva dana posle atentata, sigurno nije bio jedini atentator, a možda nije ni učestvovao u atentatu.

1968. Portugalski diktator Antonio de Oliveira Salazar, koji je 1932. zaveo autoritarni režim u Portugalu, povukao se sa mesta premijera posle moždanog udara.

1970. Na inicijativu predsednika Egipta Gamala Abdela Nasera  kralj Jordana Husein i vođa Palestinskog oslobodilačkog pokreta Jaser Arafat u Kairu potpisali sporazum o okončanju građanskog rata u Jordanu.

1990. Iran i Velika Britanija obnovili diplomatske odnose, koje je Teheran prekinuo u martu 1989. zbog knjige "Satanski stihovi" britanskog pisca indijskog porekla Salmana Ruždija, ali su oni podignuti na ambasadorski nivo tek 1998, kad su iranske vlasti odustale od "fatve", smrtne kazne kojom je zaprećeno Ruždiju.

1996. Snage fundamentalističkog islamskog pokreta Talibana zauzele glavni grad Avganistana, Kabul, i obesile bivšeg šefa države Nadžibulaha.
1998. Obećavši da će rešiti problem masovne nezaposlenosti, lider nemačkih socijaldemokrata Gerhard Šreder pobedio Helmuta Kola na izborima i postao novi kancelar Nemačke.

2000. Više desetina hiljada ljudi u centru Beograda i oko pola miliona širom Srbije burno pozdravilo proglašenje izborne pobede Demokratske opozicije Srbije na izborima 24. septembra i odluku lidera opozicije da ne prihvati drugi krug predsedničkih izbora koji su najavili sledbenici Slobodana Miloševića.

2000. U eksploziji gasa u rudniku uglja u južnoj kineskoj provinciji Guidžu poginulo 118 rudara.

2001. Napadač u policijskoj uniformi upao na sednicu lokalne skupštine švajcarskog kantona Zug, ubio 13 i ranio 15 osoba. Atentator potom izvršio samoubistvo.

Objavljeno u Septembar
sreda, 26 septembar 2018 00:00

26. septembar - Dogodilo se na današnji dan

1186. Dubrovnik je sklopio mir sa srpskim velikim županom Stefanom Nemanjom, koji je u dva navrata pokušao da zauzme taj grad. Sporazum o miru bio je osnov za kasnije ugovore Srbije i Dubrovnika.

1371. U bici na reci Marici, kod Črnomena, Turska vojska je porazila srpsku vojsku braće Mrnjavčević, kralja Vukašina i despota Uglješe, koji su u boju poginuli. To je bila jedna od presudnih bitaka u turskom pohodu na Balkan.

1580. Engleski moreplovac i gusar Frensis Drejk uplovio je u luku Plimut na završetku svog putovanja oko sveta koje je trajalo 33 meseca. Drejk je bio prvi Englez koji je preplovio zemlju, za šta je dobio titulu viteza od kraljice Elizabete.

1687. U bici s Turcima topovsko tane mletačke vojske izazvalo je eksploziju u kojoj su teško oštećeni Partenon i Propileji na Akropolju, gde je turska vojska držala skladište municije.

1815. Rusija, Austrija i Pruska formirale su Svetu alijansu, koju su kasnije potpisali svi evropski vladari osim britanskog regenta, pape i turskog sultana. Cilj saveza bio je da uguši revolucionarne pokrete u Evropi nakon Francuske revolucije i Napoleonovih ratova.

1826. Rođen je Ljubomir Nenadović, član Srpske kraljevske akademije, autor čuvenih putopisa i jedan od najčitanijih pisaca druge polovine XIX veka.

1849. Rođen je ruski fiziolog Ivan Petrovič Pavlov, osnivač Instituta za eksperimentalnu medicinu, dobitnik Nobelove nagrade za medicinu 1904. Na osnovu eksperimenata na psima postavio je teoriju uslovnog refleksa, a značajni su i njegovi radovi o inervaciji srca i funkciji jetre.

1907. Novi Zeland, koji je bio kolonija Velike Britanije, postao je dominion u okviru Britanskog komonvelta.

1918. Saveznici su u Prvom svetskom ratu počeli opštu ofanzivu koja je početkom oktobra dovela do sloma Centralnih sila i završetka rata.

1945. U Njujorku je umro mađarski kompozitor i pijanista Bela Bartok, čije je delo otvorilo nove pravce razvoja mađarske muzike. U svetskim razmerama jedan je od začetnika "nove muzike" XX veka.

1960. Održan je prvi TV duel između predsedničkih kandidata. U okviru kampanje za predsednika SAD, na nacionalnoj televiziji suočili su se tadašnji potpredsednik Ričard Nikson i senator Džon Kenedi.

1969. U Boliviji je vojna hunta pod vođstvom generala Alfreda Ovanda Kandije oborila predsednika Silesa Salinasa.

1980. U Minhenu je na festivalu piva u eksploziji podmetnute bombe poginulo 13, a ranjeno više od 200 ljudi.

1984. Velika Britanija i Kina su se sporazumeli o vraćanju Hongkonga 1997. pod suverenitet Kine. Hongkong je pripao Britancima na osnovu mirovnog ugovora u Nankingu 1842, nakon Opijumskog rata.

1989. Vijetnam je povukao svoje trupe iz Kambodže, koje su u toj zemlji bile od kraja 1978, ostavivši snage vlade Hun Sena da se same bore protiv maoističke gerilske organizacije "Crveni Kmeri".

1990. U Rimu je u 83. godini umro italijanski književnik Alberto Moravija, jedna od najzanačajnijih ličnosti italijanske književnosti XX veka.

1994. Alžirske snage bezbednosti ubile su šefa najjače islamske terorističke organizacije GIA Šerifa Guzmija, poznatog kao Abu Abdala.

1995. Počelo je suđenje bivšem premijeru Italije Đuliju Andreotiju, pod optužbom da je imao bliske veze sa mafijom. Andreoti je sedam puta biran za premijera Italije i bio je jedan od simbola posleratne Italije.

1997. Italijanski sud osudio je mafijaškog bosa Salvatora Rina i 23 njegova najbliža saradnika na doživotni zatvor zbog ubistva sudije Đovanija Falkonea 1992. U zemljotresu u centralnoj Italiji, 11 ljudi je izgubilo život, a teško je oštećena srednjovekovna bazilika Svetog Franje Asiškog u Asiziju.

2000. Grčki feribot "Ekspres Samina" naleteo je na podvodni greben kod ostrva Paros i potonuo za 20 minuta. U udesu broda koji je prevozio preko 500 putnika, život su izgubile 72 osobe.

2001. Belgija je predala Međunarodnom sudu za Ruandu bivšeg ruandskog ministra za finansije Emanuela Ndindabahizija, optuženog za umešanost u genocid.

2003. Nakon 11 godina prekida, zbog izbijanja rata u bivšoj Jugoslaviji, avion srpske aviokompanije Jat ervejz sleteo je na sarajevski aerodrom, čime je ponovo uspostavljena direktna avionska linija izmedju Beograda i Sarajeva.

Objavljeno u Septembar
utorak, 25 septembar 2018 00:00

25. septembar - Dogodilo se na današnji dan

1345 - Nakon tri godine bezuspešnih pokušaja, srpski car Dušan osvojio je Ser, čime je došao u posed puteva koji su vodili u Trakiju i ka poluostrvu Halkidiki, gde se nalazi Sveta Gora.

1493 - Kristofor Kolumbo isplovio je iz luke Kadiz na drugo putovanje u Novi svet, koji je otkrio 1492.

1513 - Španski istraživač Vasko Nunjes de Balboa prešao je Panamski zemljouz i postao prvi Evropljanin koji je video Tihi okean.

1555 - Sklopljen je Augsburški verski mir između nemačkog kralja Ferdinanda I i luteranskih knezova kojim su izjednačena prava luterana (protestanata) i rimokatolika. Usvojen je zakon o slobodi veroispovesti po principu "Cuius regio, illius religio" (čija je zemlja, onoga je i vera).

1744 - Rođen je pruski kralj Fridrih Vilhelm II, koji je tokom vladavine (1786-97) ratovao protiv Francuske Republike (1792-95), a u drugoj i trećoj podeli Poljske (1793, 1795) anektirao je velike delove poljske države.

1823 - Srpskom piscu i jezičkom reformatoru Vuku Stefanoviću Karadžiću dodeljen je počasni doktorat Univerziteta u Jeni.

1849 - Umro je austrijski violinist, dirigent i kompozitor Johan Štraus Stariji, koji je bečkom valceru dao klasični oblik i učinio ga popularnim širom Evrope. Komponovao je više od 150 valcera (najpoznatiji "Zvuci Rajne"), kadrile, marševe ("Radecki marš") i polke.

1866 - Rođen je američki biolog i genetičar Tomas Hant Morgan, osnivač genetike, dobitnik Nobelove nagrade za medicinu 1933. za otkriće funkcije hromozoma u prenošenju naslednih svojstava.

1896 - Rođen je italijanski državnik Alesandro Pertini, predsednik Italije (1978-1985), najpopularniji italijanski političar posle Drugog svetskog rata. Član Socijalističke partije Italije postao je 1918, niz godina proveo je u fašističkim zatvorima, u Drugom svetskom ratu učestvovao u pokretu otpora, a potom bio poslanik i senator.

1897 - Rođen je američki pisac Vilijam Fokner, dobitnik Nobelove nagrade za književnost 1949, koji je bio zaokupljen problemima zla.

1897 - Rođen je srpski pisac Aleksandar Vučo, jedan od osnivača nadrealističkog pokreta u Srbiji između dva svetska rata, tvorac moderne poezije za decu. Njegova poema "Podvizi družine 'Pet petlića'" smatra se najznačjanijim delom srpske dečije poezije posle Jovana Jovanovića Zmaja. Pisao je i filmske scenarije i bavio se filmskom kritikom.

1906 - Rođen je ruski kompozitor Dmitrij Šostakovič, koji je prvi medju muzičkim umetnicima sovjetske Rusije stekao međunarodnu slavu. U svom delu je uspešno spojio rusku tradiciju i modernu zapadnoevropsku muziku i razvio vlastiti muzički izraz. Napisao je monumentalnu "Petu simfoniju", a u najtežim danima blokade Lenjingrada u Drugom svetskom ratu "Sedmu (Lenjingradsku) simfoniju".

1932 - Španska pokrajina Katalonija dobila je autonomiju - pravo na zastavu, lokalnu skupštinu i jezik. Autonomija je ukinuta 1939. kada je Franko došao na vlast.

1943 - Sovjetska Crvena armija je u Drugom svetskom ratu oslobodila Smolensk, jedno od poslednjih značajnih uporišta nemačkih nacističkih snaga na teritoriji SSSR-a.

1956 - U upotrebu je pušten prvi transatlantski telefonski kabl, postavljen između Obena u Škotskoj i Njufaundlenda u Kanadi.

1959 - Razočaran politikom vlade jedan budistički monah izvršio je u Kolombu atentat na cejlonskog premijera Solomona Bandaranaikea, koji je narednog dana podlegao povredama.

1962 - Soni Liston postao je svetski bokserski šampion teške kategorije kada je u Čikagu u prvoj rundi nokautirao Flojda Patersona.

1963 - Vojska je u Dominikanskoj Republici oborila liberalnu vladu Huana Boša Gavinja, formiranu sedam meseci ranije i suspendovala Ustav.

1970 - Umro je nemački pisac Erih Marija Remark, koji se proslavio antimilitarističkim romanom "Na zapadu ništa novo". Njegovi romani bili su zabranjeni u nacističkoj Nemačkoj, a on je bio prisiljen da emigrira i od 1947. je bio američki državljanin ("Trijumfalna kapija", "Crni Obelisk").

1973 - Američki vasionski brod "Skajlab 2" spustio se u Pacifik sa tri člana posade, koji su proveli 59 dana u orbiti oko Zemlje.

1990 - Savet bezbednosti UN uveo je vazdušni embargo nad Irakom i okupiranim Kuvajtom, kojim se zabranjuju svi letovi osim humanitarnih.

1991 - Savet bezbednosti UN usvojio je rezoluciju o embargu na oružje Jugoslaviji i pozvao jugoslovenske lidere da prekinu sukobe.

1992 - Moskva i Vašington su odbacili jedan od poslednjih ostataka "hladnog rata", dozvolivši slobodu putovanja ruskim i američkim novinarima i poslovnim ljudima koji rade u Rusiji, odnosno u SAD.

1994 - Švajcarci su na referendumu prihvatili plan vlade o donošenju zakona protiv rasizma.

1997 - Britanski supersonični automobil postavio je u Nevadi novi svetski rekord postigavši brzinu od 1.142 kilometra na čas.

2001 - Visoki oficir Armije Bosne i Hercegovine, jedan od komandanata u Bosanskom ratu (1992-95) Sefer Halilović, dobrovoljno se predao Međunarodnom sudu za ratne zločine u Hagu. On je optužen da je u septembru 1993. učestvovao u masakru više od 60 civila, bosanskih Hrvata.

2003 - U Srbiji je uhapšen bivši kapetan JNA Vladimir Kovačević "Rambo" i izručen Haškom tribunalu pred kojim je optužen za ratne zločine na području Dubrovnika 1991. godine.

Objavljeno u Septembar
Strana 6 od 13

Još vesti iz kategorije...

Top