ponedeljak, 03 decembar 2018 00:00

3. decembar - Dogodilo se na današnji dan

1694. U Engleskoj usvojen zakon prema kojem će Parlament biti biran svake treće godine.

1800. Rođen slovenački pesnik France Prešern, najistaknutija ličnost slovenačke književnosti XIX veka.

1883. Rođen austrijski kompozitor Anton Vebern, jedan od najznačajnijih predstavnika Bečke atonalne škole i ekspresionizma u muzici. U vreme nacizma njegova dela bila zabranjena, a pedesetih godina XX veka postao uzor generaciji kompozitora koji su u njegovoj muzici nalazili ideje za punktualizam i elektronsku muziku.

1910. U Parizu prvi put prikazana neonska lampa koju je iztumeo francuski fizičar Žorž Klod.

1912. Turska, Bugarska, Srbija i Crna Gora sklopile primirje u Prvom balkanskom ratu. Rat nastavljen 3. februara 1913, a novo primirje uspostavljeno 23. aprila, kada su obnovljeni i mirovni pregovori u Londonu.

1919. Umro francuski slikar Pjer Ogist Renoar, jedan od najistaknutijih impresionista i najvećih evropskih slikara XIX veka.

1923. Rođena grčka operska pevačica Marija Kalas, jedan od najvećih soprana u istoriji opere. Karijeru počela 1947. i s velikim uspehom pevala na najvećim svetskim operskim scenama.

1930. Rođen francuski režiser Žan Lik Godar, najznačajniji predstavnik francuskog "novog talasa".

1944. U Atini izbio građanski rat između Vlade, koju je podržavala Velika Britanija, i Fronta nacionalnog oslobođenja. Mir postignut na konferenciji u Varkizi 12. februara 1945, kada su se predstavnici Vlade i EAM-a sporazumeli da plebiscitom bude određen oblik vladavine u Grčkoj.

1952. Umro srpski književnik i političar Milan Grol, dugogodišnji dramaturg i upravnik Narodnog pozorišta u Beogradu, od 1940. šef Demokratske stranke. Do 1943. bio član jugoslovenske kraljevske vlade u emigraciji u Londonu, a posle sporazuma Tito-Šubašić u martu 1945. kao potpredsednik ušao u Vladu Demokratske Federativne Jugoslavije u kojoj je bio do avgusta iste godine.

1962. Edit Sparlok Sampson stupila na dužnost sudije u opštinskom sudu u Čikagu, kao prva crnkinja na mestu sudije u SAD.

1962. Teška magla koja je London prekrivala četiri dana uzrokovala smrt trovanjem sumpor-dioksidom velikog broja ljudi.

1967. Južnoafrički hirug Kristijan Barnard u bolnici "Grote Šur" u Kejptaunu prvi put u istoriji medicine izvršio transplantaciju srca. Pacijent Luis Vaškanski potom, sa srcem jedne 25-godišnje devojke stradale u saobraćajnoj nesreći, živeo 18 dana.

1971. Počeo indijsko-pakistanski rat zbog Kašmira, završen 17. decembra pobedom Indije i odvajanjem Bangladeša, dotad Istočnog Pakistana, u posebnu državu.

1975. U Laosu vlast preuzeli komunisti i proglasili kraj 600 godina stare monarhije.

1978. Umrla srpska glumica Ljubinka Bobić, članica beogradskog Narodnog pozorišta. Glumačku karijeru počela 1921. i pored brojnih uloga ostala zapamćena kao nenadmašna Živka u "Gospođi ministarki" Branislava Nušića.

1984. U gradu Bopal u Indiji oko 4.500 ljudi umrlo, 500 oslepelo, a 50.000 otrovano gasom iscurelim iz fabrike pesticida "Junion karbajd".

1989. Posle pada Berlinskog zida u Istočnoj Nemačkoj ostavke podneli lider Jedinstvene radničke partije Nemačke Egon Krenc i svi članovi partijskog Politbiroa i Centralnog komiteta vladajuće partije.

1995. Bivši predsednik Južne Koreje Čun Do Hvan uhapšen pod optužbom da je odgovoran za masakr u gradu Kvangdžu u maju 1979, kada je vojska ubila više od 200 demonstranata.

1997. U glavnom gradu Kanade Otavi predstavnici 122 zemlje potpisali Konvenciju o zabrani protivpešadijskih mina. Nekoliko zemalja, među kojima SAD, odbile da se priključe sporazumu.

2000. U Čikagu u 82. godini umrla američka pesnikinja Gvendolin Bruks. Ušla u istoriju kao prvi crni dobitnik Pulicerove nagrade. Nagradu dobila 1949. za zbirku pesama "Eni Alen".

2001. Umro Gerhard Rigner, autor telegrama koji je objavljen kao upozorenje svetu na nacistički plan o uništenju jevrejskog naroda. 

Objavljeno u Na današnji dan
nedelja, 02 decembar 2018 00:00

2. decembar - Dogodilo se na današnji dan

1254. Kralj Sicilije Mafred pobedio u bici kod Fođe papsku vojsku i zadržao svoje kraljevstvo.

1547. Umro španski osvajač Ernan Kortes, koji je zahvaljujući vatrenom oružju, nepoznatom domorocima, između 1519. i 1521. sa samo 700 vojnika osvojio Meksiko. Guverner Nove Španije postao 1522.

1804. Papa Pije VII u Parizu krunisao Napoleona Bonapartu za cara Francuske.

1805. Napoleon u bici kod Austerlica, poznatoj kao "bitka tri cara", sa 75.000 vojnika pobedio rusku i austrijsku vojsku, koje su izgubile 70.000 od 95.000 ljudi.

1823. Predsednik SAD Džejms Monro u Kongresu SAD objavio dokument, Monroovu doktrinu, kojim je proklamovana izolacionistička politika SAD. U tom trenutku usmerena protiv intervencionističkih namera Svete alijanse evropskih sila prema bivšim španskim i portugalskim kolonijama u Južnoj Americi, ta politika kasnije pod geslom "Amerika Amerikancima" dobila jako nacionalno obeležje.

1848. Austrijski car Ferdinand I abdicirao u korist Franca Jozefa I.

1852. U Francuskoj proglašeno Drugo carstvo s carem Šarlom Lujem Napoleonom III Bonapartom.

1859. Rođen francuski slikar Žorž Sera, osnivač škole neoimpresionista i novog slikarskog metoda, poentilizma.

1859. Izvršena smrtna kazna vešanjem nad američkim borcem za ukidanje crnačkog ropstva Džonom Braunom, što je dovelo do zaoštravanja borbe abolicionista i robovlasnika uoči Američkog građanskog rata.

1901. Američki pronalazač King Kemp Džilet patentirao prvi nožić za brijanje s dvostrukom oštricom.

1942. Na univerzitetu u Čikagu, gde su nuklearni fizičari predvođeni Enrikom Fermijem radili na tajnom projektu izrade atomske bombe, prvi put demonstrirana nuklearna lančana fisija.

1950. Odlukom Ujedinjenih nacija bivša italijanska kolonija Eritreja ušla u sastav Etiopije kao autonomna oblast.

1954. Senat SAD izrekao javni prekor senatoru Džozefu Mekartiju zbog njegovog svirepog ponašanja tokom istržnog postupka protiv hiljada ljudi koji su bili osumnjičeni da su komunisti.

1971. Od šest emirata u Persijskom zalivu, Abu Dabija, Dubaija, Šardže, Adžmana, Uma al Kajvajna i Fudžajre osnovana federacija Ujedinjenih Arapskih Emirata. U februaru 1972. Federaciji se pridružio i Ras al Kajma.

1971. Sovjetski vasionski brod bez ljudske posade “Mars III” spustio se na Mars.

1972. U požaru koji je izbio tokom muzičkog festivala u južnokorejskom glavnom gradu Seulu poginulo najmanje 50 osoba.

1982. Hirurg Vilijam de Vris na klinici Univerziteta Juta u američkom gradu Solt Lejk Siti primenio prvo veštačko srce od poliuretana. Pacijent, penzionisan zubar Barni Klark, živeo s tim srcem 112 dana.

1990. Posle ujedinjenja Nemačke, koalicija desnog centra kancelara Helmuta Kola odnela ubedljivu pobedu na prvim svenemačkima izborima od 1932.

1993. U pucnjavi prilikom pokušaja hapšenja, kolumbijska policija ubila šefa narko-kartela Pabla Eskobara.

1994. Filipinski feribot s više od 600 putnika potonuo u Manilskom zalivu posle sudara s teretnim brodom. Život izgubilo 140 osoba.

1998. SFOR u Bijeljini uhapsio Radoslava Krstića, aktivnog generala Vojske Republike Srpske, i predao ga Međunarodnom sudu za ratne zločine u Hagu. Haški sud optužio Krstića za genocid nad bosanskim muslimanima u Srebrenici 1995. i osudio ga 2. avgusta 2001. na 46 godina zatvora.

2000. U Beogradu umro srpski i jugoslovenski slikar i grafičar Milan Mića Popović.

2001. Najveća energetska kompanija u SAD, korporacija “Enron”, podnela molbu njujorškom sudu za zaštitu od bankrota. To je bio najveći bankrot u istoriji SAD, a izazvao je veliki udar na finansijskim tržištima širom sveta.

2003. Tribunal u Hagu izrekao kaznu od 27 godina zatvora Momiru Nikoliću, prvom oficiru VRS koji je priznao krivicu za učešće u ubistvu preko 7.000 muslimana u Srebrenici u leto 1995.

Objavljeno u Na današnji dan
subota, 01 decembar 2018 00:00

1. decembar - Dogodilo se na današnji dan

Danas je Dan borbe protiv side.
 
1455. Umro italijanski vajar, zlatar i slikar Lorenco Giberti, koji je izradio vrata na krstionici katedrale u Firenci. Njegov spis "Commentarii" je vredan dokument za izučavanje italijanske arhitekture i slikarstva.

1640. Portugalija posle ustanka kojim je zbačena španska vlast ponovo stekla nezavisnost. Dve sedmice kasnije vojvoda od Braganse krunisan za portugalskog kralja pod imenom Žoao IV. Španija nezavisnost Portugalije priznala tek 1668.

1761. Rođena Mari Tiso, koja se proslavila praveći voštane maske ličnosti pogubljenih u Francuskoj revoluciji, a u Velikoj Britaniji 1802. postavila stalnu izložbu voštanih figura svojih savremenika. Danas Muzej Madam Tiso.

1821. Dominikanska Republika, koja obuhvata dve trećine istočnog dela karipskog ostrva Haiti, tada poznatog kao Hispanjola, proglasila nezavisnost od Španije.

1822. Osnivač brazilskog carstva Dom Pedro krunisan za prvog cara Brazila pod imenom Pedro I.

1825. Umro ruski car Aleksandar I Romanov, koji je tokom vladavine proširio teritoriju Rusije. Posle poraza Napoleona u Rusiji 1812. imao vodeću ulogu u antifrancuskoj koaliciji evropskih sila i jedan je od glavnih incijatora stvaranja Svete alijanse 1815. Uspešno ratovao protiv Otomanskog carstva i pomagao srpskim ustanicima.

1906. U Parizu otvoren bioskop "Omnija Pate", prva dvorana u svetu namenski izgrađena za prikazivanje filmova.

1918. Odlukom danskog parlamenta Island stekao nezavisnost.

1918. Provincija Transilvanija, ranije u sastavu Mađarske, odnosno Austro-Ugarske, ujedinila se s Rumunijom. U sastav Rumunije ušao i rumunski deo Banata i još neke pokrajine. Taj datum Rumuni slave kao nacionalni praznik, Dan ujedinjenja.

1918. U Beogradu proglašena Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca, s princem Aleksandrom I Karađorđevićem kao regentom i Beogradom kao prestonicom.

1925. U Lokarnu u Švajcarskoj potpisani sporazumi evropskih država o garanciji mira i nepovredivosti granica. Najvažnijim smatra se Rajnski pakt kojim su se Nemačka, Francuska i Belgija obavezale na poštovanje granica, a Nemačka prihvatila demilitarizaciju Rajnske oblasti. Te sporazume prekršio Hitler 1936, kada je okupirao Rajnsku oblast, a potom napao Čehoslovačku i Poljsku.

1934. U Lenjingradu ubijen Sergej Kirov, blizak Staljinov saradnik, član Politbiroa i sekretar Centralnog komiteta sovjetske Komunističke partije. Atentat na Kirova Staljinu bio povod da počne žestok obračun s protivnicima.

1936. Umro italijanski pisac Luiđi Pirandelo, dobitnik Nobelove nagrade za književnost 1934, jedan od najznačajnijih dramskih pisaca XX veka, koji je otvorio nove puteve moderne dramaturgije.

1971. U Karađorđevu, na sednici Predsedništva Saveza komunista Jugoslavije, smenjen deo rukovodstva Saveza komunista Hrvatske, nosilaca politike tzv. masovnog pokreta. Usledile čistke u političkim i privrednim vrhovima u Srbiji, Sloveniji i Makedoniji, čime je sprečen pokušaj političkih i privrednih reformi u SFRJ.

1973. Umro izraelski državnik David Ben Gurion, vođa borbe za stvaranje države Izrael i njen prvi premijer.

1981. U najvećoj nesreći u istoriji jugoslovenskog vazduhoplovstva, avion "DC-9 super 80" ljubljanskog "Inex-adria avio-prometa" udario u planinu u blizini Ajačija na Korzici. Poginulo svih 178 putnika i članova posade.

1988. Benazir Buto postala premijer Pakistana, kao prva žena na čelu jedne islamske zemlje.

1989. Mihail Gorbačov kao prvi sovjetski lider posetio Vatikan i dogovorio se s papom Jovanom Pavlom II o uspostavljanju diplomatskih odnosa SSSR i Vatikana.

1991. Na referendumu u sovjetskoj republici Ukrajini nadmoćna većina birača izjasnila se za nezavisnost od SSSR.

2000. Lider Partije nacionalne akcije Vinsent Foks inaugurisan za predsednika Meksika, čime je okončan 71 godinu dug period vladavine Institucionalne revolucionarne partije. To je bio prvi poraz te partije od 1929.

2001. U dva napada palestinskih bombaša-samoubica u Jerusalimu poginulo 10 Izraelaca, a u eksploziji autobusa u Haifi ubijeno njih 30. U napadima povređeno preko 200 osoba.

2002. Za predsednika Slovenije izabran dotadašnji premijer u više mandata Janez Drnovšek. 

Objavljeno u Na današnji dan
petak, 30 novembar 2018 00:00

30. novembar - Dogodilo se na današnji dan

1700. U bici kod Narve, švedske trupe kralja Karla XII pobedile nadmoćniju rusku vojsku Petra I. U bici poginulo oko 10.000 Rusa i 600 Šveđana. Na isti dan 1718, Karlo XII, simbol nacionalnog junaštva, poginuo u napadu na Norvešku.

1835. Rođen američki pisac Semjuel Lenghorn Klemens, poznat kao Mark Tven, jedan od najvećih humorista svetske književnosti.

1838. Meksiko objavio rat Francuskoj. Francuska tri dana ranije okupirala grad Vera Kruz.

1853. Rusija u Krimskom ratu uništila tursku flotu u bici kod crnomorske luke Sinope.

1872. U Glazgovu odigrana prva fudbalska utakmica dve reprezentacije, Engleske i Škotske. Meč završen rezultatom 0:0.

1874. Rođen engleski državnik Vinston Lenard Spenser Čerčil, premijer Velike Britanije od 1940. do 1945. i od 1951. do 1955, vođa Konzervativne stranke od 1940. Kao jedan od velikih protagonista pobede nad fašističkim silama, učestvovao na svim važnim savezničkim konferencijama. Autor zapaženih književno-publicističkih dela, za "Memoare iz Drugog svetskog rata" 1953. dobio Nobelovu nagradu za književnost.

1900. Umro engleski pisac irskog porekla Oskar Vajld. Njegovo demonstrativno kršenje viktorijanskih društvenih konvencija završilo dvogodišnjom kaznom zatvora zbog homoseksualizma. Umro u egzilu u Parizu u bedi i nemilosti. Stogodišnjica njegove smrti svečano obeležena u Londonu u Vestminsterskoj opatiji, u Parizu, Dablinu i Njujorku.

1939. Više od 20 sovjetskih divizija napadom na Finsku počelo sovjetsko-finski tzv. zimski rat, okončan mirovnim ugovorom u martu 1940. Finska prinuđena da se odrekne Karelijske prevlake i grada Viborga, na istoku zemlje.

1939. Streljan mađarski revolucionar Bela Kun, jedan od osnivača Komunističke partije Mađarske i vođa revolucije 1919. Uhapšen u staljinističkim čistkama i na montiranom procesu u SSSR-u osuđen na smrt. Rehabilitovan 1956.

1955. Umro jugoslovenski kompozitor Josip Slavenski, profesor Muzičke akademije u Beogradu. Spojio elemente muzičkog folklora pojedinih balkanskih naroda s modernom evropskom muzičkom tehnikom.

1957. U Beču umro srpski slikar Paja Jovanović, predstavnik akademskog realizma, autor žanr-scena i velikih kompozicija iz srpske istorije. Posle 1906. stekao evropsku slavu slikajući portrete vladara i aristokrata.

1967. Aden, Južni Jemen i Južnoarapska Federacija stekli nezavisnost posle 128 godina britanske kolonijalne vladavine i formirali Narodnu Republiku Južni Jemen. Na isti dan 1970, država preimenovana u Narodnu Demokratsku Republiku Jemen.

1975. Afrička država Dahomej promenila naziv u Narodna Republika Benin.

1977. Umro srpski i jugoslovenski pisac Miloš Crnjanski, jedan od prvaka moderne srpske proze posle Prvog svetskog rata, urednik prvog modernističkog časopisa Dan. Njegov "Roman o Londonu" smatra se prvim velikim kosmopolitskim romanom u srpskoj književnosti. Bavio se i novinarstvom i politikom, Drugi svetski rat zatekao ga u diplomatskoj službi u Rimu. Do 1965, kada se vratio u Beograd, živeo kao emigrant u Londonu.

1995. Savet bezbednosti Ujedinjenih nacija jednoglasno usvojio odluku da 31. januara 1996. bude okončana troipogodišnja mirovna misija u Bosni i Hercegovini.

1996. Oko 150.000 ljudi protestovalo ulicama Beograda zbog poništenja izborne pobede opozicione koalicije Zajedno na lokalnim izborima.

1996. Vlada i pobunjenici u afričkoj državi Sijera Leone potpisali sporazum o okončanju šestogodišnjeg građanskog rata.

1999. Putnički brod s 302 putnika prevrnuo se blizu istočne obale Kine. Nesreću preživele 22 osobe.

2000. U Pjongjangu se sreli rođaci iz Severne i Južne Koreje koji su gotovo 50 godina bili razdvojeni.

2002. Turska ukinula 15 godina dugo vanredno stanje na jugoistoku države, završena era sukoba turskih snaga i kurdskih separatista, tokom koje je poginulo oko 30.000 osoba.

2003. Umrla Amerikanka Gertruda Ederli, prva žena koja je, 1926, preplivala Lamanš.

2004. Filipine pogodila snažna oluja tokom koje su sravnjena tri obalska grada. U višednevnim vremenskim nepogodama poginulo više od 840 osoba.

2005. Džon Sentamu, poreklom iz Ugande, jedan od lidera borbe protiv rasizma, formalno inaugurisan kao prvi britanski nadbiskup crnac.

2006. Haški tribunal osudio bivšeg generala Vojske Republike Srpske Stanislava Galića na doživotni zatvor zbog kampanje artiljerijskih i snajperskih napada na Sarajevo od 1992. do 1994.

Objavljeno u Na današnji dan
četvrtak, 29 novembar 2018 00:00

29. novembar - Dogodilo se na današnji dan

1314. Umro francuski kralj Filip IV Lepi, koji je 1306. proterao Jevreje iz Francuske i konfiskovao njihovu imovinu. Tokom sukoba s papom Bonifacijem VIII 1302. sazvao Skupštinu tri staleža, sveštenstva, plemstva i građanstva, prvi put u istoriji Francuske, a posle papine smrti sporazumeo se s novim papom Klementom V, Francuzem, da papsko sedište bude premešteno u Avinjon.

1516. Umro italijanski slikar Đovani Belini, jedan od tvoraca venecijanske škole. Bio učitelj Đorđonea i Ticijana.

1543. U Londonu od kuge umro nemački slikar Hans Holbajn Mlađi, dvorski slikar kralja Henrija VIII, majstor crteža i autor portreta.

1780. Umrla austrijska carica, češka i mađarska kraljica Marija Terezija. Tokom vladavine od 1740. sprovodila reforme u duhu prosvećenog apsolutizma, ali i centralizaciju i germanizaciju. Da bi osigurala osporavan presto vodila rat za austrijsko nasleđe od 1740. do 1748, a u kojem joj je 1745. pruski kralj Fridrih II oteo Šleziju.

1854. Umro srpski diplomata i vojvoda prota Mateja Nenadović, predsednik Praviteljstvujuščeg sovjeta, prve Vlade u Srbiji. Sa stricem Jakovom pokrenuo Prvi srpski ustanak u valjevskoj i šabačkoj nahiji i učestvovao u borbama, a pregovarajući s Turcima i Rusijom uspostavio prve diplomatske kontakte ustanika sa stranim državama. Njegovi "Memoari", pored književne vrednosti, predstavljaju dragocen dokument vremena.

1864. U Send Kriku u američkoj državi Kolorado jedinica pukovnika Džona Čivingtona masakrirala najmanje 400 Čejena i Arapahosa, koji su se predali uz prethodno dobijenu dozvolu da se ulogoruju.

1890. Otvoreno zasedanje prvog japanskog parlamenta. Parlament imao dva doma, gornji s 480 i donji s 252 člana.

1918. Na Velikoj narodnoj skupštini u Podgorici svrgnut kralj Nikola I Petrović i proglašeno ujedinjenje Crne Gore sa Srbijom. Aktom o ujedinjenju crnogorska država prestala da postoji.

1924. Umro Đakomo Pučini, najznačajniji italijanski operski kompozitor posle Verdija. Operom "Boemi" dao prototip italijanske opere lirsko-sentimentalnog, građanskog karaktera sa kraja XIX veka.

1941. Na brdu Kadinjača kod Užica u Drugom svetskom ratu izginuo Radnički bataljon štiteći glavninu partizanskih snaga. Nemačke jedinice, uz podršku avijacije, prešle Kadinjaču tek posle pogibije 180 partizana s komandantom Dušanom Jerkovićem. Bio je to kraj Užičke Republike, osnovane krajem septembra 1941, prve slobodne teritorije u okupiranoj Evropi.

1943. Na drugom zasedanju Antifašističkog veća narodnog oslobođenja Jugoslavije u Jajcu, Veće konstituisano kao vrhovno zakonodavno i izvršno predstavničko telo i ustanovljen Nacionalni komitet oslobođenja Jugoslavije. Doneta odluka o federativnom uređenju države, a kraljevskoj vladi u izbeglištvu zabranjen povratak u zemlju.

1945. Ustavotvorna skupština u Beogradu ukinula monarhiju, lišavajući dinastiju Karađorđević svih prava u zemlji i proglasila Federativnu Narodnu Republiku Jugoslaviju. Slavljen kao Dan Republike, državni praznik u Socijalističkoj Federativnoj Republici Jugoslaviji i Saveznoj Republici Jugoslaviji.

1947. Generalna skupština Ujedinjenih nacija izglasala podelu Palestine na jevrejski i arapski deo, s Jerusalimom pod kontrolom svetske organizacije, što je 1948. omogućilo stvaranje države Izrael.

1987. Iznad Burme se srušio južnokorejski avion sa 115 putnika i članova posade. U Bahreinu potom uhapšena jedna žena koja je priznala da je severnokorejski agent i da je eksploziv u avion postavila po nalogu svoje vlade s ciljem da omete održavanje Olimpijskih igara u Seulu 1988.
1991. Komisija za arbitražu Mirovne konferencije o Jugoslaviji objavila rezultate međunarodne arbitraže prema kojima se Jugoslavija nalazi u procesu nestajanja i da su sve republike federacije njeni naslednici.

1996. Međunarodni sud za ratne zločine u Hagu na 10 godina zatvora osudio bosanskog Hrvata Dražena Erdemovića, koji je priznao da je, kao pripadnik Vojske Republike Srpske, učestvovao u masovnoj likvidaciji bosanskih muslimana u Srebrenici u julu 1995. To je bila prva presuda za ratni zločin jednog međunarodnog suda posle Nirnberškog i Tokijskog procesa.

1998. U Beogradu u 66. godini umro Živojin Pavlović, jedan od najznačajnijih srpskih filmskih reditelja i književnika.

1999. Rivalske partije u Severnoj Irskoj formirale protestantsko-katoličku vladu, primoravši tako ogorčene neprijatelje da prvi put u istoriji podele vlast.

2001. U 58. godini umro britanski rok-pevač i kompozitor Džordž Harison, bivši član grupe "Bitls".

Objavljeno u Na današnji dan
sreda, 28 novembar 2018 00:00

28. novembar - Dogodilo se na današnji dan

1757. - Rođen je Vilijam Blejk, engleski pesnik, slikar i graver. U slikarstvu i poeziji bio je vizionar, mistik i simbolist. Zahvaljujući graverskoj veštini, Blejk je svoje knjige ukrašavao sam, te je njihov tiraž bio prilično neznatan. Možda je delom i stoga Blejk ostao gotovo anoniman pesnik sve do Bodlera, tj. simbolizma, iako je živeo i stvarao u u doba predromantizma i romantizma. Blejk je, osim toga, i jedan od retkih književnika od antike do današnjih dana koji je konstruisao vlastiti mitološki sistem sa mnoštvom likova i arhetipskih predstava čije je simbolika izuzetno složena, ali nezaobilazna u tumačenju Blejkove poezije. Književni opus ovog engleskog pesnika osobenjaka obuhvata korpus "Proročkih knjiga" ("Venčanje neba i pakla", "Jurusalim", "Tri zoa"...), "Pesme iskustva" i "Pesme nevinosti", kao i knjige aforizama. Poznatije pesme: "Vrt ljubavi", "Tigar", "Crkvicu videh svu od zlata", "Otrovno drvo"...

1820. - Rođen je Fridrih Engels, najprisniji prijatelj i saradnik Karla Marksa, sa kojim je osnovao naučni socijalizam (marksizam).

1829. - Rođen je Anton Grigorijevič Rubinštajn, ruski klavirski virtuoz i kompozitor, osnivač Petrogradskog konzervatorijuma. Kao kompozitor pripadao je tzv. kosmopolitskom pravcu, nasuprot "ruskoj petorci". Komponovao je solo pesme, opere, klavirske kompozicije...

1878. - Umro je srpski pisac i slikar Đura Jakšić, najizrazitiji predstavnik romantizma u srpskoj književnosti i jedan od najdarovitijih srpskih slikara 19. veka. Pisao je lirsku, rodoljubivu, satiričnu, socijalnu i epsku poeziju. Slikarstvo je učio u Segedinu, Temišvaru, Pešti, Velikom Bečkereku (Zrenjanin), Beču i Minhenu. Potom je bio učitelj u mnogim mestima u Srbiji i predavao crtanje u Kragujevcu, Požarevcu i Jagodini. Nemirnog, slobodljubivog i buntovnog duha, često je proganjan i otpuštan iz službe. Strastan, plahovite mašte i plamenih emocija, buntovan i slobodoljubiv, pisao je s romantičarskim patosom pesme o slobodi i stihovane lirske ispovesti. Pesme "Na Liparu", "Ponoć", "Mila", "Padajte braćo", "Otadžbina", "Ja sam stena", "Noć u Gornjaku", "Padajte braćo" - spadaju u sam vrh srpske romantičarske poezije. Napisao je i drame u stihovima "Seoba Srbalja", "Jelisaveta, knjeginja crnogorska" i "Stanoje Glavaš" i oko 40 pripovedaka.

1919. - Rođena Amerikanka, lejdi Nensi Astor, postala je prva žena koja je ušla u britanski parlament.

1975. - Postavljeni su poslednji metri pruge Beograd-Bar. Više od veka ona je bila u strateškom, ekonomskom i graditeljskom programu Srbije i Crne Gore, ali je gradnja počela 1952, a radovi su intenzivirani tek 1968. Više od 27 odsto pruge prolazi kroz tunele i ide preko vijadukata i mostova. Pruga koja ima 254 tunela i 234 mosta većim delom (301 kilometar) prolazi kroz Srbiju, a 175 kilometara kroz Crnu Goru.

1996. - General Ratko Mladić napustio je najvišu komandnu dužnost u Vojsci Republike Srpske.

Objavljeno u Na današnji dan
utorak, 27 novembar 2018 00:00

27. novembar - Dogodilo se na današnji dan

Danas je praznik Sveti apostol Filip. Ovaj svetitelj rođen je u Vitsaidi. Od malena učen Svetom pismu, odazvao se pozivu Gospoda Isusa Hrista i pošao za Njim (Jov 1, 43). Po silasku Svetoga duha, Filip je revnosno propovedao Jevanđelje zajedno sa Jovanom Bogoslovom i apostolom Vartolomejom, i to po Aziji, Grčkoj, Indiji i Jermeniji. Od mnogobrojnih njihovih neprijatelja, Gospod ih je spasavao svojim čudesima, te su im ljudi prilazili, isceljivali se i mnogi neznabošci preobraćali se u veru. U vreme cara Domentijana, 86. godine, ovi apostoli su u Jeropolju umrtvili svojim molitvama ogromnu zmiju koju su neznabošci obožavali i držali u hramu. Potom su vratili vid nekom Stahiju koji je bio slep 40 godina. Ozlobljeni neznabošci, ne shvatajući njihovo delo, razapeli su ih na krst i upravo tada strašan zemljotres rastvorio je zemlju i progutao sudiju i mnoge oko njega. Uplašeni ljudi pojurili su da skinu mučenike sa krsta, ali apostol Filip već beše izdahnuo. Njegove mošti kasnije su prenesene u Rim.

8. p. n. e. - Umro je Horacije, rimski pesnik iz Venuzije u Apuliji. Pisao je lirske pesme, ode, epode, epistule... Pored Vergilija, glavni je predstavnik avgustovske epohe u rimskoj književnosti. Živeo je u Rimu pod zaštitom Mecene. U početku svog književnog rada bavio se satirom, a kasnije se posvetio odi, nadahnut helenskim uzorima. U epistulama je izlagao svoje poglede na život. U delima "O pesničkoj umetnosti" i "Poslanici Pizonu" izložio je svoje poglede na poetsku umetnost.

1570. Umro italijanski arhitekta i vajar Jakopo Sansovino, graditelj biblioteke Svetog Marka i Lođete u Veneciji, statua Neptun i Mars na stepeništu Duždeve palate i reljefa u mermeru u lođi crkve Svetog Marka.

1701. Rođen švedski fizičar i astronom Anders Celzijus, tvorac skale za merenje temperature koja je po njemu dobila naziv. Bio profesor astronomije u Upsali i direktor prve švedske opservatorije.

1879. Francuska skupština iz Versaja premeštena u Pariz.

1895. Umro francuski pisac Aleksandar Dima Sin. Proslavio se romanom "Dama s kamelijama", prema kom je napisan libreto za Verdijevu operu "Travijata".

1919. U okviru Versajske mirovne konferencije posle Prvog svetskog rata Bugarska potpisala dokument kojim je Dobrudža pripala Rumuniji, istočna Trakija Grčkoj, a gradovi Dimitrovgrad, Bosilegrad i Strumica Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca.

1926. Ahmed Ben Zogu potpisao u Tirani ugovor sa Italijom kojim je Albanija stavljena pod italijanski protektorat.

1940. U Rumuniji profašistička "Gvozdena garda" ubila više od 60 saradnika izbeglog kralja Karola II, među kojima bivšeg premijera Nikolaea Jorgu.

1940. Nemačka u Drugom svetskom ratu anektirala francusku pokrajinu Lorenu.

1941. Poslednje italijanske jedinice predale se savezničkim snagama u tvrđavi Gonder u Etiopiji. Saveznici zarobili 23.000 italijanskih vojnika.

1942. Francuzi u Drugom svetskom ratu potopili veći deo ratne flote u tulonskoj luci kako bi sprečili da brodovi padnu u ruke Nemcima, koji su upravo ušli u Tulon.

1942. Rođen američki pevač, gitarista i pisac pesama Džimi Hendriks, jedan od najpopularnijih muzičara u svetu šezdesetih godina XX veka. Umro 1970. od prekomerne doze droge.

1943. Na aerodromu u Glamočkom polju u Drugom svetskom ratu poginuo Ivo Lola Ribar, generalni sekretar Saveza kominističke omladine Jugoslavije, kada je kao šef vojne misije krenuo u Kairo.

1953. Umro američki pisac Judžin Gledston O'Nil, tvorac moderne američke drame i prvi američki dobitnik Nobelove nagrade za književnost.
1968. Pripadnici jugoslovenske vojske i policije ugušili masovne demonstracije Albanaca na Kosovu na kojima je zahtevano da ta pokrajina Srbije dobije status republike. Demonstracije održane na Dan zastave, državnog praznika Albanije.

1989. U eksploziji u vazduhu kolumbijskog "boinga 727", koji je leteo na liniji Bogota-Kali, poginulo svih 107 putnika i članova posade. Pretpostavlja se da je u avionu bila bomba.

1991. Masa u Pnom Penu napala nominalnog lidera Crvenih Kmera Kije Sampana, koji je evakuisan u Bangkok da ne bi bio linčovan.

1991. Savet bezbednosti Ujedinjenih nacija odobrio slanje mirovnih snaga u Jugoslaviju.

1996. U jeku protesta zbog krađe glasova na lokalnim izborima u Srbiji vlasti prekinule rad Radija B92 Radio Indeksa, dve najslušanije beogradske radio-stanice koje su stalno i detaljno izveštavale o građanskom protestu. Radio-stanice nastavile rad 5. decembra.

1996. U eksploziji gasa u rudniku uglja u kineskoj provinciji Šansi poginulo više od 90 rudara.

1997. U sukobima srpskih snaga bezbednosti i kosovskih Albanaca kod mesta Srbica i u selu Rezniće poginula dva policajca i jedan Albanac, četiri policajca povređena.

2000. Agencija Ujedinjenih nacija za sidu objavila da je od početka pandemije side pre 20 godina od te bolesti umrlo više od 21 milion ljudi širom sveta.

2000. Norveški kralj Herold otvorio, u zapadnoj Norveškoj, najduži tunel za drumski saobraćaj na svetu. Tunel dugačak 16.900 metara potukao rekord St. Gotard tunela u Švajcarskoj, koji je pušten u promet 1980, a dugačak je 16.300 metara.

2001. NASA saopštila da je Habl, svemirski teleskop, otkrio atmosferu planete udaljenu od Zemlje 150 svetlosnih godina. To je prvi put da je atmosfera planete koja se nalazi van Sunčevog sistema direktno opažena.

Objavljeno u Na današnji dan
ponedeljak, 26 novembar 2018 00:00

26. novembar - Dogodilo se na današnji dan

Danas je praznik Sveti Jovan Zlatousti. Rođen je u Antiohiji 354. godine kao sin vojvode. Učio je grčku filozofiju i, prozrevši grčko neznaboštvo, usvojio je hrišćansku veru. Krstio ga je antiohijski patrijarh Meletija, a malo iza toga i njegovi roditelji primiše krštenje. Po smrti roditelja, Jovan se zamonašio, napisao knjigu "O sveštenstvu", a ubrzo potom patrijarh ga je rukopoložio za sveštenika. Proslavio se svojim podvigom, blistavim umom i snažnom reči, a po želji cara Arkadija, Jovan je izabran za patrijarha carigradskog. Šest godina upravljao je Crkvom mudro i revnosno i za to kratko vreme mnogo učinio. Poslao je misionare neznabožačkim Keltima i Skitima. Raširio je milosrdnu delatnost crkve, suzbio je simoniju (prodaja oprosta za novac) u crkvi, postideo jeretike i izboličio caricu Evdoksiju. Rastumačio je Sveto pismo svojim bistrim umom i neverovatnom rečitošću i ostavio Crkvi mnoge dragocene knjige svojih beseda. Narod ga je poštovao, zavidljivci su ga mrzeli, a carica ga je dva puta poslala u izgnanstvo. U mestu Komanu u Jermeniji, na Krstovdan 407. godine, sa Božijim imenom na usnama, duša zlatoustog patrijarha preselila se u Raj. Njegove mošti počivaju u Vatikanu sem glave koja se nalazi u Uspenskom hramu u Moskvi.

1504. Umrla Isabela I Katolička, kraljica Kastilje od 1474. Njenom udajom za Fernanda II Aragonskog ujedinjeni Kastilja i Aragon i stvoreni temelji jedinstvene španske države i kolonijalnog carstva. Tokom njihove vladavine uspostavljen sud inkvizicije, proterani Jevreji, a zauzimanjem Granade 1492. definitivno slomljena vlast Mavara. Iste godine opremljena ekspedicija Kristofera Kolumba koja je otkrila Ameriku, a 1503. od Francuske preoteta Napuljsku kraljevinu.

1703. U dvodnevnoj "Velikoj oluji" u južnoj Engleskoj poginulo najmanje 8.000 ljudi.

1744. Umro italijanski graditelj violina Đuzepe Gvarneri, uz Antonija Stradivarija najveći majstor izrade klasičnih violina.

1880. Velike sile prisilile Tursku da Crnoj Gori preda Ulcinj, koji su Crnogorci zauzeli u ratu od 1876. do 1878.

1855. Umro poljski pisac Adam Mickijevič, najistaknutiji poljski romantičar.

1914. U Prvom svetskom ratu eksplodirao britanski ratni brod "Bulvork", dok je u njega ukrcavana municija. Od 750 članova posade preživelo njih 12.

1922. Otvorena grobnica faraona Tutankamona, koju je u Dolini kraljeva kod Luksora otkrio engleski arheolog Hauard Karter. Karter i lord Karnavon bili prvi ljudi koji su ušli u grobnicu posle više od 3.000 godina, kada je u nju položen faraon.

1940. Nemci u okupiranoj Varšavi u Drugom svetskom ratu počeli da ograđuju deo grada od kog su napravili geto za oko pola miliona poljskih Jevreja.

1942. U Bihaću u Drugom svetskom ratu osnovano Antifašističko veće narodnog oslobođenja Jugoslavije, a 54 delegata izabrala Izvršni odbor AVNOJ sa Ivanom Ribarom na čelu.

1949. U Indiji prihvaćen Ustav kojim je Indijska Unija postala republika u okviru britanskog Komonvelta. Ustav stupio na snagu u januaru 1950.

1965. Francuska lansirala prvi veštački satelit.

1967. Narodni oslobodilački front proglasio u Adenu Narodnu Republiku Jemen posle 128 godina britanske kolonijalne vladavine.

1968. Umro nemački pisac Arnold Zvajg, autor romana "Slučaj narednika Griše", koji mnogi kritičari smatraju najboljom nemačkom knjigom o Prvom svetskom ratu.

1978. Iranski verski lideri i političari, u nastojanju da obore šaha Rezu Pahlavija, proglasili generalni štrajk koji je paralizovao život u Iranu.

1979. Međunarodni olimpijski komitet glasao da, posle 21 godine odsustva, Kini bude obnovljeno članstvo u toj organizaciji.

1986. Od iranske rakete koja je pala u irački glavni grad Bagdad poginulo 48 civila.

1987. Tajfun na Filipinima razorio oko 14.000 kuća, poginulo 270 ljudi.

1990. Savet bezbednosti Ujedinjenih nacija odobrio mirovni plan za Kambodžu.

1993. Prvi generalni štrajk u Belgiji posle gotovo pola veka paralizovao privredu i saobraćaj i primorao Vladu na pregovore sa sindikatima.

1998. U zajedničkoj deklaraciji tokom posete kineskog predsednika Đanga Cemina Japan izrazio duboko kajanje zbog akcija koje je preduzeo u Kini u Drugom svetskom ratu.

2000. Bivši predsednik Jugoslavije Slobodan Milošević na Vanrednom kongresu Socijalističke partije Srbije ponovo izabran za predsednika SPS. Milošević u junu naredne godine izručen Haškom tribunalu.

2001. Nepalski kralj Gjanendra objavio vanredno stanje u zemlji posle trodnevnih nemira tokom kojih je ubijeno najmanje 100 osoba, a koje su izazvali pripadnici maoističkog gerilskog pokreta u pokušaju da svrgnu monarhiju.

Objavljeno u Na današnji dan
nedelja, 25 novembar 2018 00:00

25. novembar - Dogodilo se na današnji dan

Danas je praznik Sveti Jovan Milostivi. Ovaj svetitelj rođen je na Kipru u kneževskoj porodici i od detinjstva je vaspitavan kao hrišćanin. Imao je porodicu, ali su mu rano umrli i žena i deca i on je ostao sam. Čuven zbog milosrđa i blagočestivosti, Jovan je izabran za patrijarha aleksandrijskog u vreme cara Iraklija i upravljao je Crkvom deset godina kao istinski pastir, čuvajući je od neznabožaca i jeretika. Bio je uzor krotkosti, milosrđa i čovekoljublja i govorio je: "Ako želiš blagorodstva, ne traži ga u krvi nego u dobrodetelji, jer je to pravo blagorodstvo." Milosrđe i dobrota bile su glavne odlike njegove ličnosti, pa je mislio da Bog ne može poslušati njega ako on ne posluša i ne pomogne ubogima i nevoljnima. Kada su Persijanci krenuli na Misir, patrijarh je otplovio na Kipar, ali se usput razboleo i u svom rodnom mestu na Kipru preminuo 620. godine. Njegove mošti prenesene su najpre u Carigrad, potom u Budimpeštu i najzad u Presburg.

1560. Umro Andrea Doria, srednjevekovni heroj Đenove, koji se do pred kraj života, u 87. godini, uspešno borio protiv Turaka i berberskih pirata u Mediteranu. Uz pomoć Karla V oslobodio 1528. Đenovu od Francuza u uspostavio nezavisnu republiku.

1562. Rođen Lope de Vega, reformator španskog pozorišta i jedan od najznačajnijih dramskih pisaca u evropskoj književnosti. Veliki pesnik i dobar prozaist, s 1.800 komedija i drama, preko 3.000 soneta, epovima, romanima, istorijskim zapisima, smatra se najplodnijim književnim stvaraocem u istoriji književnosti.

1783. Poslednji britanski vojnici napustili Njujork, po završetku Američkog rata za nezavisnost.

1828. Rođen hrvatski sveštenik, istoričar i političar Franjo Rački, jedan od ideologa Ilirskog pokreta i pobornik južnoslovenskog jedinstva. Osnivač Narodne stranke s Josipom Štrosmajerom i prvi predsednik Jugoslovenske akademije znanosti i umetnosti.

1835. Rođen američki industrijalac škotskog porekla Endrju Karnegi, koji je veliko bogatstvo uložio u dobrotvorne svrhe, uglavnom u osnivanje javnih biblioteka u SAD i drugim zemljama. Objavio knjigu "Jevanđelje bogatstva". Karnegijeva zadužbina 1926. sa 100.000 dolara pomogla izgradnju Univerzitetske biblioteke u Beogradu.

1877. Izbila Topolska buna na Stanovljanskom polju blizu Kragujevca, kada su Lepenički i Jasenički bataljoni odbili da polože zakletvu knezu Milanu Obrenoviću uoči Drugog srpsko-turskog rata i pokušali da na vlast dovedu Petra Karađorđevića. Ustanak ugušen 29. novembra, a od 70 učesnika optuženih za veleizdaju 24 osuđena na smrt, sedam njih streljano.

1884. U Sent Luisu u američkoj državi Misuri Džon Majenberg patentirao mleko u prahu.

1884. Otvoren prvi tečaj engleskog jezika u Velikoj školi u Beogradu.

1914. Umro srpski i slovenački kompozitor Davorin Jenko, autor slovenačke himne "Naprej, zastava slave" i srpske "Bože pravde". Bio član Srpske kraljevske akademije, horovođa i kapelnik Narodnog pozorišta u Beogradu. Komponovao muziku za oko 90 "komada s pevanjem" i autor prve srpske operete "Vračara".

1915. Vrhovna komanda srpske vojske u Prvom svetskom ratu donela odluku o povlačenju trupa preko Crne Gore i Albanije. U povlačenju vojnika praćenih izbeglicama život izgubilo više od 240.000 ljudi. Na Krf savezničkim brodovima prebačeno 135.000 vojnika, koji su, oporavljeni i reorganizovani, nastavili borbe na Solunskom frontu naredne godine.

1936. Nemačka i Japan potpisali Antikominterna pakt kojim su se obavezale na borbu protiv širenja komunizma.

1941. Poginulo 848 britanskih mornara kada je nemačka podmornica potopila britanski ratni brod "Baram" u Drugom svetskom ratu.

1952. U Londonu prvi put izvedena "Mišolovka" Agate Kristi, pozorišni komad koji se i danas prikazuje u pozorištima širom sveta. U londonskom pozorištu Sent Martin neprekidno se izvodi već 50 godina.

1959. Umro francuski filmski i pozorišni glumac Žerar Filip, jedan od najpopularnijih glumaca posle Drugog svetskog rata.

1965. Vojnim udarom pod vođstvom generala Žozefa Mobutua u Kongu sa vlasti zbačen predsednik Žozef Kasavubu. Kasnije proglašena Demokratska Republika Kongo, 1971. naziv promenjen u Republika Zair, a njen predsednik uzeo ime Mobutu Sese Seko.

1969. Član grupe "Bitls" Džon Lenon vratio titulu Reda Britanske imperije koju mu je 1965. dodelila kraljica Elizabeta II, u znak protesta zbog podrške Velike Britanije agresiji SAD u Vijetnamu i britanske politike u nigerijskoj provinciji Bijafra.

1970. Japanski pisac Jukio Mišima počinio javno rutualno samoubistvo u znak protesta protiv "vesternizacije" Japana.

1974. Umro burmanski diplomata U Tant, generalni sekretar Ujedinjenih nacija od 1962. do 1971. Kongoanska, berlinska i kubanska kriza, rat u Vijetnamu, sukobi na Bliskom istoku i rat Indije i Pakistana bili dramatični dogadjaji s kojima se suočavao tokom mandata.

1992. Parlament Češke glasao za podelu Čehoslovačke, 1. januara 1993, na posebne države, Češku i Slovačku.

1996. Više od 100.000 ljudi protestovalo ulicama Beograda zbog sudskog poništavanja pobede opozicione koalicije "Zajedno" na lokalnim izborima, optužujući predsednika Srbije Slobodana Miloševića da je lažirao rezultate izbora.

2001. Američka kompanija "Advanced Cell Technology" saopštila da je klonirala ljudski embrion. Prema izjavi naučnika, dostignuće će biti korišćeno u medicini, a ne za kloniranje ljudskog bića.

2002. Predsednik Crne Gore Milo Đukanović podneo ostavku, dan kasnije predložen za mandatara nove Vlade Crne Gore.

2002. UNMIK preuzeo kontrolu nad opštinskom administracijom u severnom delu Kosovske Mitrovice, koju su do tada kontrolisali Srbi. Time je posle tri godine i pet meseci međunarodna zajednica uspostavila vlast na celoj teritoriji Kosova.

2003. U Tenesiju u SAD u 71. godini umro jedan od vodećih kantri-muzičara Tedi Vilburn.

Objavljeno u Na današnji dan
subota, 24 novembar 2018 00:00

24. novembar - Dogodilo se na današnji dan

Danas je praznik Sveti mučenik Stefan Dečanski, kralj srpski - Sveti Mrata. Stefan Dečanski Nemanjić, sin je kralja Milutina, pod čijom je vladavinom Srbija osigurala premoć na Balkanskom poluostrvu. Posle očeve smrti, u borbi za presto nadvladao je brata Konstantina i rođaka Vladislava, sina kralja Dragutina, i krunisan je 1322. u manastiru Žiča. Prethodno je, posle pokušaja da zbaci oca, delimično oslepljen i proteran u Carigrad. Pri oslepljenju, javio mu se sveti Nikola u hramu na Ovčem polju i obećao da će mu vratiti vid. Proveo je pet godina u Carigradu kao zatočenik u manstiru Svedržitelja (Pantokratora). Svojom mudrošću i trpeljivošću, podvigom i blagodušnošću izazvao je divljenje i monaha i celog Carigrada. Kada je prošlo pet godina, sveti Nikola čudotvorno je vratio vid oslepelom kralju Stefanu, koji je odmah zatim podigao hram Visoki Dečani po kojem je i nazvan Dečanski. Pobedio je 1329. vojsku bosanskih feudalaca, a kad su Bugarska i Romeja (Vizantija) sklopile vojni savez protiv Srbije, ne čekajući napad potukao je Bugare kod Velbužda 1330. i osigurao prevlast nad Makedonijom, što je učvrstilo Srbiju kao najmoćniju silu na Balkanu. Kad je pod uticajem druge žene nameravao da presto ostavi sinu iz drugog braka, prvorođeni sin Dušan ga je zbacio i zatvorio u grad Zvečan, gde je zadavljen na današnji dan 1336. godine. Sa svetim Savom i svetim knezom Lazarom, sveti Stefan čini trojstvo najmudrijih, najpožrtvovanijih i najblagodarnijih ličnosti i svetitelja koje je dao srpski narod.

1572. Umro škotski protestantski reformator Džon Noks, sledbenik Kalvina, osnivač Škotske prezbiterijanske crkve i autor "Istorije Reformacije u Škotskoj".

1632. Rođen holandski filozof jevrejskog porekla Baruh de Spinoza, jedan od najznačajnijih i najdoslednijih predstavnika racionalističke i monističke filozofije. Njegova misao, izneta u kapitalnom delu "Etika", izvršila značajan uticaj na evropsku filozofiju. Kritički odnos prema Bibliji i Talmudu izazvao gnev u teološkim krugovima, a jevrejska zajednica ga anatemisala i isključila iz svojih redova.

1642. Holandski moreplovac Abel Janson Tasman otkrio ostrvo južno od Australije i nazvao ga Van Dimenova Zemlja, koje je kasnije njemu u čast nazvano Tasmanija.

1729. Rođen ruski general Aleksandar Vasiljevič Suvorov, jedan od najvećih vojskovođa XVIII veka. Uspešno se borio protiv Turaka, pod njegovom komandom austrijsko-ruske trupe potisnule Francuze iz severne Italije 1799, kada se proslavio i prelaskom preko Alpa na povratku u Rusiju. Ugušio ustanak Pugačova u Rusiji 1774. i ustanak u Poljskoj 1794. U SSSR 1942. uveden orden Suvorov za visoke vojničke zasluge.

1833. Rođen srpski pisac Jovan Jovanović Zmaj, jedna od najmarkantnijih ličnosti srpskog društva u drugoj polovini XIX veka. Borac za nacionalno i političko oslobođenje, član Srpske kraljevske akademije i dramaturg Narodnog pozorišta u Beogradu, urednik nekoliko časopisa, napoznatiji kao dečiji pesnik i autor elegičnih ličnih ispovesti. 

1848. Umro britanski državnik lord Melburn, premijer i poverenik kraljice Viktorije, po kom je australijski grad Melburn dobio naziv.

1859. Objavljena knjiga engleskog prirodnjaka Čarlsa Darvina "Poreklo vrsta". Njegova revolucionarna teorija evolucije izazvala velike kontroverze u naučnim krugovima, a crkveni krugovi izrazili bojazan da će knjiga podriti religijska verovanja o postanku sveta.

1864. Rođen francuski slikar i grafičar Anri Tuluz Lotrek, majstor litografije, slikar boemskog Monmartra, atmosfere i likova noćnog života Pariza s kraja XIX veka. 

1916. Umro britanski konstruktor oružja američkog porekla Hajrem Stivens Maksim, izumitelj mitraljeza koji je po njemu nazvan "maksim".

1929. Umro francuski državnik Žorž Benžamin Klemanso, premijer od 1906. do 1909. i od 1917. do 1920, kada se povukao iz političkog života. Zbog žustrine kojom je delovao u Parlamentu kao opozicija dobio nadimak Tigar. U vreme Drajfusove afere 1898. u svom listu "L' Oror" objavio Zolino pismo predsedniku Republike, "Optužujem". Jedan od tvoraca Antante i predsedavajući mirovne konfernecije u Versaju 1919.

1941. Počela nemačka ofanziva na Užice u Drugom svetskom ratu. Odstupnicu glavnog dela partizanskih snaga činio Radnički bataljon. Nemci zauzeli grad krajem novembra, a tokom borbi na Kadinjači, 14 kilometara zapadno od Užica, poginulo 180 branilaca grada.

1957. U Meksiko Sitiju umro meksički slikar i komunistički aktivista Dijego Rivera. Proslavio se monumentalnim muralima u javnim ustanovama u Meksiku i SAD.

1963. Dva dana posle atentata na predsednika SAD Džona Kenedija u Dalasu, Džek Rubi u policijskoj stanici iz revolvera ubio Lija Harvija Osvalda, osumnjičenog za atentat.

1974. Predsednik SAD Džerald Ford i sovjetski lider Leonid Brežnjev postigli u Vladivostoku privremen sporazum o ograničenju ofanzivnog strateškog nuklearnog oružja.

1976. U zemljotresu koji je razorio grad Muradije i na stotine sela na istoku Turske poginulo oko 5.300 ljudi, a 50.000 ostalo bez domova.

1989. Pod pritiskom masovnih demonstracija u Pragu kompletno rukovodstvo Komunističke partije Čehoslovačke podnelo ostavke, uključujući generalnog sekretara Miloša Jakeša. Na mesto generalnog sekretara partije došao Karol Urbanek.

1992. Na jugu Kine srušio se putnički avion "boing 737". U najtežoj nesreći u istoriji kineskog vazduhoplovstva život izgubila 141 osoba, svi putnici i članovi posade.

1995. Irci na referendumu tesnom većinom izglasali legalizaciju razvoda braka.

1998. Predsednik Jugoslavije Slobodan Milošević smenio načelnika Generalštaba Vojske Jugoslavije, general-pukovnika Momčila Perišića.

1998. General Emil Lahud, prvi predsednik Libana posle okončanja 15-godišnjeg građanskog rata u toj zemlji, preuzeo dužnost šefa države.

2000. Oko 900.000 ljudi protestovalo na ulicama Barselone zbog terorističkih akcija baskijske separatističke organizacije ETA. Na čelu protestne kolone bili španski premijer Hose Maria Asnar i drugi državni i politički zvaničnici.

2000. Jugoslovenski predsednik Vojislav Koštunica doputovao u Zagreb na Samit na vrhu država Jugoistočne Evrope i Evropske unije, što je bila prva poseta nekog zvaničnika Jugoslavije Hrvatskoj od raspada SFRJ.

Objavljeno u Na današnji dan
petak, 23 novembar 2018 00:00

23. novembar - Dogodilo se na današnji dan

1221. Rođen Alfonso X Učeni, kralj Kastilje i Leona, utemeljivač zakonodavstva, pokrovitelj nauke i književnosti, pobornik verske tolerancije. Pokrenuo pisanje španske istorije i astroloških dela, a njegovom zaslugom prevedeni Biblija, Talmud i Kuran.

1531. Mirom u Kapelu završen drugi građanski rat u Švajcarskoj i romokatoličke oblasti priznate kao deo Švajcarske Konfederacije.

1831. Dvodnevni štrajk lionskih tkača prerastao u organizovan ustanak lionskih radnika. Ustanici zauzeli ključne punktove u Lionu i uspostavili privremenu vladu. Njihovi zahtevi za povećanje nadnica nisu prihvaćeni, a vojska početkom decembra ugušila ustanak.

1855. U Senti rođen Stevan Sremac, najizrazitiji predstavnik srpske humorističke proze i jedan od najznačajnijih pisaca srpskog realizma. Bio član Srpske kraljevske akademije.

1883. Rođen meksički slikar Hose Klemente Orosko, osnivač novog meksičkog likovnog izraza koji je prekinuo sa evropskom tradicijom i našao inspiraciju u autohtonoj umetnosti predkonkvistadorkog doba. Smatra se najvećim slikarom murala u XX veku.

1889. U salonu Pale rojal u San Francisku postavljen prvi džuboks.

1891. Deodoroda Fonseka, vođa prevrata 1889. kojim su oboreni brazilsko carstvo i prvi predsednik Brazila, zbog sukoba s Kongresom prisiljen da napusti položaj.

1932. Spajanjem dva kraljevstva, Nejd i Hejaz, formirana Kraljevina Saudijska Arabija s kraljem Abdulom Azirom ibn Saudom.

1933. Rođen poljski kompozitor Kžištof Penderecki, najmarkantnija ličnost poljske avangardne muzike u drugoj polovini XX veka.

1961. Dominikanska Republika promenila naziv glavnog grada Siudad Truhiljo u Santo Domingo.

1971. Kina postala stalna članica Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija.
1976. Umro francuski pisac i političar Andre Malro, učesnik Kineske revolucije, Španskog građanskog rata, jedan od lidera Pokreta otpora u Drugom svetskom ratu, član Francuske akademije, De Golov ministar kulture od 1959. do 1969.

1980. U zemljotresu koji je pogodio grad Eboli u južnoj Italiji poginulo 2.735 osoba, povređeno najmanje 7.500.

1983. SSSR napustio razgovore o ograničenju naoružanja u Ženevi u znak protesta zbog razmeštanja američkih krstarećih raketa u Evropi.

1989. Oko 300.000 ljudi okupilo se na centralnom trgu Vaclavske namesti u Pragu zahtevajući demokratske reforme u Čehoslovčkoj.

1995. Umro francuski filmski režiser Luj Mal, jedan od najznačajnijih predstavnika francuskog "novog talasa".

1996. Otet etiopski avion "boing 767", sa 163 putnika i 12 članova posade, pao u more blizu Komorskih ostrva pošto je ostao bez goriva. U nesreći poginulo 125 ljudi.

1999. Predsednik SAD Bil Klinton stigao na Kosovo, gde je posetio američku vojnu bazu "Bondstil" kod Uroševca i razgovarao s predstavnicima Srba i kosovskih Albanaca. Klinton od Albanaca tražio da oproste Srbima i poručio im da je vreme za borbu prošlo.

2001. U sukobima Izraelaca i Palestinaca na Zapadnoj obali ubijen vođa vojnog krila “Hamasa” Mahmud Abu Hanod.

2001. Tribunal u Hagu podigao treću i najtežu optužnicu protiv bivšeg predsednika Jugoslavije Slobodana Miloševića za genocid u Bosni i Hercegovini. Milošević ranije optužen za zločine na Kosovu i Hrvatskoj.

2003. Pod pritiskom demonstranata i opozicije dugogodišnji predsednik Gruzije Eduard Ševarnadze podneo ostavku zbog falsifikovanja izbornih rezultata.

Objavljeno u Na današnji dan
četvrtak, 22 novembar 2018 00:00

22. novembar - Dogodilo se na današnji dan

1497. Tražeći morski put u Indiju, Portugalac Vasko da Gama postao prvi moreplovac koji je oplovio Rt Dobre Nade, na krajnjem jugu Afrike.

1699. Danska, Rusija, Saska i Poljska, posle pobede nad švedskom vojskom, potpisale sporazum o podeli Kraljevine Švedske.

1819. Rođena engleska književnica Meri En Evans, poznata kao Džordž Eliot, jedan od utemeljivača engleskog psihološko-socijalnog romana.

1842. Na planini Sent Helen u američkoj državi Vašington izbila erupcija. To je bila prva vulkanska erupcija u SAD čiji je datum izbijanja zabeležen.

1868. Održana prva pozorišna predstava u Beogradu u zgradi na Varoš-kapiji, komad "Đurađ Branković" Karla Obernjika.

1869. U Parizu rođen Andre Žid, jedna od najkontroverznijih i najuticajnijih ličnosti francuske književnosti XX veka. Romanopisac, esejist, kritičar, dobitnik Nobelove nagrade za književnost 1947.

1913. Rođen Edvard Bendžamin Britn, jedan od najznačajnijih engleskih kompozitora XX veka. Sa operskim pevačem Piterom Pirsom 1948. osnovao Aldeburški muzički festival.

1916. Umro američki pisac Džek London, jedan od najčitanijih autora u prvoj polovini XX veka.

1943. U Libanu proglašena nezavisnost, čime je ukinut mandat koji je nad ovom državom imala Francuska od 1. jula 1920. Arapske zemlje, Velika Britanija i SAD odmah priznali nezavisnost Libana, a francuske trupe sporazumno napustile zemlju 1946.

1954. Umro ruski pravnik i diplomata Andrej Višinski, državni tužilac u vreme velikih čistki koje je u drugoj polovini tridesetih godina XX veka sproveo sovjetski lider Staljin. Bio šef sovjetske diplomatije 1949, a potom stalni predstavnik SSSR u Ujedinjenim nacijama.

1963. U Dalasu, Teksas, ubijen predsednik SAD Džon Ficdžerald Kenedi. Za izvršenje atentata osumnjičen Li Harvi Osvald, kojeg je dva dana kasnije u policijskoj stanici ubio Džek Rubi.

1963. Umro engleski književnik Aldo Haksli, jedan od najistaknutijih evropskih esejista XX veka, kosmopolita i aktivista pacifističkog pokreta. Njegovi "romani ideja" zasnovani na esejističkim modelima rasprava i sukoba načela.

1972. Predsednik SAD Ričard Nikson ukinuo, posle 22 godine, zabranu putovanja američkih brodova i aviona u Kinu.

1974. Generalna skupština UN dala status posmatrača Palestinskoj oslobodilačkoj organizaciji.

1975. Huan Karlos postao kralj Španije, dva dana posle smrti diktatora Fransiska Franka.

1977. Anglo-francuski putnički avion "Konkord" počeo redovan saobraćaj između Evrope i Severne Amerike. Redovni letovi uspostavljeni posle dve godine pravnih rasprava zbog buke koju taj avion proizvodi.

1980. Umrla holivudska zvezda i seks-simbol tridesetih godina XX veka Me Vest.

1989. U Bejrutu ubijen predsednik Libana Rene Muavad dok je prolazio kroz grad u svečanoj povorci povodom Dana nezavisnosti. U bombaškom napadu poginulo još 16 osoba.

1990. Prva žena-premijer u istoriji Velike Britanije Margaret Tačer zbog neslaganja u svojoj Konzervativnoj stranci podnela ostavku posle više od 11 godina na mestu premijera.

1992. Pomorsko-vazduhoplovne snage NATO i Zapadnoevropske unije počele kontrolu brodova u međunarodnim vodama Jadranskog mora u cilju onemogućavanja snabdevanja Jugoslavije naftom i drugim strateškim materijalima.

1995. Posle potpisivanja Dejtonskog sporazuma, kojim je okončan rat u Bosni i Hercegovini, Savet bezbednosti UN suspendovao ekonomske sankcije Jugoslaviji i počeo skidanje embarga na oružje državama nastalim od SFRJ. Jugoslavija bila pod ekonomskom blokadom od 31. maja 1992.

2000. Emil Zatopek, legendarni češki trkač i jedini atletičar koji je osvojio tri zlatne medalje u trkama na duge staze na jednoj olimpijadi, umro u Pragu u 78. godini. Prvo olimpijsko zlato osvojio u Londonu 1948, a tri olimpijske zlatne medalje u Helsinkiju 1952. Zatopek proglašen za češkog sportistu stoleća.

2001. Turski parlament odobrio reviziju 75 godina starog građanskog zakona, pred kojim bi, za razliku od postojećeg, žene i muškarci bili jednaki.

2002. Nigerija je odlučila da se takmičenje za Mis sveta održi u nekoj drugoj državi, zbog muslimansko-hrišćanskog sukoba u kojima je poginulo najmanje 215 ljudi. 

2005. Predsednica Hrišćansko-demokratske unije (CDU) Angela Merkel, prva žena na mestu kancelara Nemačke, zvanično je stupila na dužnost. 

2006. Aleksandar Litvinjenko, bivši agent KGB i oštar kritičar ruskog predsednika Vladimira Putina, umro je u Londonu od posledica trovanja radioaktivnom supstancom. 

2007. Umro je francuski koreograf Moris Bežar, jedan od osnivača medernog plesa. Među njegovim koreografijama su "Bolero", Betovenova "Deveta simfonija", "Romeo i Julija", "Malro".

Objavljeno u Na današnji dan
sreda, 21 novembar 2018 00:00

21. novembar - Dogodilo se na današnji dan

Danas je praznik Sabor svetog arhangela Mihaila - Aranđelovdan. Sv. Arhanđel Mihailo, poznat kao Aranđelovdan, jedna je od najčešćih srpskih krsnih slava, zaštitnik srpske kraljevske loze Nemanjića. Ovaj starešina anđela (vesnika) Božijih najčešće je predstavljan s terazijama, jer se veruje da on deli duše na pravedne i grešne. Od davnina su ljudi praznovali anđele Božije, ali se to često izmetalo u njihovo obožavanje. Jeretici su ih ponekad tumačili kao bogove ili ih smatrali stvoriteljima čitavog vidljivog sveta. Na četiri-pet godina pre Prvog vaseljenskog sabora, održan je Laodikijski pomesni sabor i tada je 35. pravilom ustanovljeno ispravno poštovanje anđela. U vreme rimskog pape Silvestera i aleksandrijskog patrijarha Aleksandra, ustanovljen je ovaj praznik arhistratiga Mihaila i pročih sila nebesnih u novembru. Zašto baš u novembru? Novembar je zapravo deveti mesec od meseca marta koji se smatra trenutkom stvaranja sveta. A deveti mesec posle marta uzet je zbog devet anđeoskih činova koji su najpre stvoreni. Sveti Dionisije Areopagit, učenik apostola Pavla, opisao je ovih devet činova u knjizi "O nebesnoj Jerarhiji". U toj strogoj anđelskoj hijerarhiji, vojvoda anđelske vojske je arhistratih Mihail, jer je svojim delovanjem spasao mnoge anđele otpale od Boga, koje je Lucifer povukao sobom u propast. Među anđelima vlada savršena jednodušnost i stroga hijerarhija u poslušnosti nižih činova višim, a svih ukupno svetoj Božijoj volji. Arhistratig Mihailo smatra se živim svetiteljem.

1694. Rođen francuski filozof, pisac i istoričar Fransoa Mari Arue, poznat kao Volter, jedan od najznačajnijih mislilaca evropskog prosvetiteljstva u 18. veku.

1783. Francuzi Fransoa Pilatr de Rozije i Fransoa Loran izveli prvi uspešan let balonom napunjenim toplim vazduhom, preletevši iznad Pariza za 25 minuta razdaljinu od osam kilometara.

1806. U nameri da ekonomski slomi protivnika, Napoleon Bonaparta objavio Berlinski dekret o blokadi Velike Britanije, koji je uključivao i zabranu pristajanja britanskih brodova u sve evropske luke.

1844. Umro ruski pisac Ivan Andrejevič Krilov. Izdavač humorističkih časopisa i autor satiričnih "pisama", najveću popularnost je stekao basnama, koje je pisao po uzoru na Ezopa inspirišući se i ruskim folklorom.

1869. Rođen srpski pravnik i istoričar Slobodan Jovanović, profesor Beogradskog univerziteta, predsednik Srpske kraljevske akademije, najznačajniji srpski pravni pisac i teoretičar države u XX veku. Tokom Drugog svetskog rata bio je predsednik jugoslovenske emigrantske vlade u Londonu (1942-43), a posle rata komunističke vlasti su ga u odsustvu osudile na 20 godina zatvora.

1877. Tomas Edison objavio pronalazak fonografa.

1916. Umro Franc Jozef I, austrijski car od 1848, a od 1867. car i kralj Austro-Ugarske monarhije. Godine 1878. okupirao je, a potom anektirao Bosnu i Hercegovinu. Atentat na njegovog bratanca nadvojvodu Franca Ferdinanda u Sarajevu 1914. iskoristio je za obračun sa Srbijom. Smatra se da je taj atentat bio i neposredan povod za početak Prvog svetskog rata. Nasledio ga je Karlo I, poslednji vladar carstva koje se nakon rata raspalo.

1937. Osnovana Muzička akademija u Beogradu, koja je 1973. dobila status fakulteta.

1938. Nemačka okupirala sudetsku oblast u Čehoslovačkoj i priključila je Nemačkom Rajhu.

1963. Rimokatolički Vatikanski koncil odobrio upotrebu domicilnog jezika u crkvenim obredima umesto latinskog.

1974. U eksplozijama koje su u dva paba u engleskom gradu Birmingem podmetnuli pripadnici Irske republikanske armije poginula je 21 osoba, a 162 su ranjene.

1977. U jugoistočnoj Indiji ciklon je usmrtio oko 3.000 ljudi a ogromni talasi su zbrisali čitava sela.

1981. Umro srpski pisac i istoričar umetnosti i književnosti Milan Kašanin, pre Drugog svetskog rata direktor Narodnog muzeja u Beogradu i Muzeja kneza Pavla, a posle rata Galerije fresaka.

1994. Avijacija NATO, sa 36 bombardera iz baza u Italiji, izvršila napad na aerodrom Udbine. Napad je usledio nakon pisma Franje Tuđmana UN-u, u kojem je predsednik Hrvatske optužio krajiške Srbe da sa tog aerodroma vrše napade na Bosnu i Hercegovinu. To je bila najveća vazdušna operacija Severoatlantskog pakta od njegovog osnivanja 1949.

1995. Argentina izručila Italiji nacističkog oficira Eriha Pribkea  odgovornog za masakr nad 335 civila u Drugom svetskom ratu.

1995. Nakon tronedeljnih pregovora, u vojnoj bazi Rajt Peterson u američkom gradu Dejton predsednici Hrvatske, Bosne i Hercegovine i Srbije, Franjo Tudjman, Alija Izetbegović i Slobodan Milošević parafirali su mirovni sporazum kojim je okončan rat u Bosni.

2000. Napadom na policijsku stanicu u selu Končulj, u kojem su poginula četiri pripadnika srpskih snaga bezbednosti, obnovljeni sukobi naoružanih Albanaca i srpskih snaga u Kopnenoj zoni bezbednosti na jugu Srbije.

2002. Međunarodni tužilac na Kosovu Antoni Rič podigao optužnicu protiv nekadašnjeg komandanta OVK Rustema Mustafe, zvanog Remi i još trojice bivših pripadnika OVK za ratne zločine na Kosovu od avgusta 1998. do sredine juna 1999.

2003. U seriji samoubilačkih napada u Turskoj, koje su izveli njeni državljani, poginulo 57 osoba, a više stotina ih je povređeno. Bombaški napad je najpre izveden na sinagogu u Istambulu, a potom na britanski konzulat i sedište londonske banke "Ejdž-Es-Su”, u tom gradu. U napadu na britanske institucije među poginulima su generalni konzul Rodžzer Šort i njegova zamenica Liza Helvort.

Objavljeno u Na današnji dan
utorak, 20 novembar 2018 00:00

20. novembar - dogodilo se na današnji dan

1602 – Rođen je nemački fizičar i pronalazač Oto fon Girike, koji je prvi demonstrirao vakuum i prikazao čuveni eksperiment o vazdušnom pritisku ("magdeburške polulopte").

1780 - Velika Britanija je objavila rat Holandiji, nakon što je utvrdila da holandski brodovi snabdevaju američke pobunjenike francuskim i španskim oružjem.

1818 - Južnoamerički revolucionar i državnik Simon Bolivar objavio je nezavisnost Venecuele od Španije.

1847 - Umro je srpski pisac, prevodilac i glumac Joakim Vujić, otac srpskog pozorišta, osnivač i direktor "Knjaževsko-serbskog teatra" u Kragujevcu (1833).

1863 - Rođen je srpski pisac, estetičar i književni kritičar Bogdan Popović, član Srpske kraljevske akademije, jedan od osnivača "Srpskog književnog glasnika". Znatno je uticao na evropeizaciju srpske književnosti uoči Prvog svetskog rata. Objavio je "Antologiju novije srpske lirike" i veći broj studija iz književnosti i umetnosti.

1873 - Dva grada na desnoj i levoj obali Dunava, Budim i Pešta spojeni su u jedan i formirali mađarsku prestonicu Budimpeštu.

1894 - Umro je ruski kompozitor i pijanista Anton Grigorjevič Rubinštajn, osnivač Konzervatorijuma u Petrogradu, jedan od najvećih pijanista 19. veka. Komponovao je opere ("Demon"), klavirske kompozicije, solo pesme (ciklus "Persijske pesme").

1910 - Umro je ruski pisac i mislilac Lav Nikolajevič Tolstoj, jedan od velikana ruske i svetske književnosti. Romanom "Rat i mir" stvorio je tip romana "vremena i prostora" (roman-epopeja). Umetnik analitičar zaokupljen je moralno-etičkim i socijlnim problemima, a kao književni estetičar zalaže se za didaktičku umetnost za narod ("Ana Karenjina", "Sevastopoljske priče", "Narodne priče", "Šta je umetnost").

1914 - Na Vrapčem brdu kod Lazarevca u Prvom svetskom ratu u Kolubarskoj bici poginuo je srpski oficir Dimitrije Tucović, vođa socijalističkog pokreta u Srbiji.

1917 - U bici kod Kanbreja u Prvom svetskom ratu Britanci su prvi put u borbu uključili veći broj novog oružja - 324 tenka. Tenk je prvi put upotrebljen u bici na Somi 1916.

1923 - Garet A. Morgan je patentirao prvi automatski semafor.

1924 - U Turskoj je ugušena pobuna Kurda, čija je teritorija ugovorom u Lozani posle Prvog svetskog rata, podeljena između nekoliko država.

1925 - Rođena je ruska balerina Maja Pliseckaja, zvezda Boljšoj teatra gotovo pola veka. Sa 11 godina pocela je da igra u baletskom horu, 1943. postala je solista, a potom primabalerina ostvarivši niz glavnih uloga u klasičnom i modernom baletu.

1945 - U Nirnbergu je pred Međunarodnim vojnim sudom počelo suđenje nacističkim ratnim zločincima u Drugom svetskom ratu, na kojem je prvi put u istoriji jedan međunarodni forum osudio agresiju kao zločin protiv čovečanstva i kaznio vinovnike. Posle deset meseci, 12 optuženih osuđeno je na smrt, trojica na doživotnu robiju, četvorica na zatvor od 10 do 20 godina, a petorica su oslobođena.

1945 - Saveznička Kontrolna komisija dala je dozvolu za preseljenje šest miliona Nemaca iz Austrije, Poljske i Mađarske u Zapadnu Nemačku.

1959 - Generalna skupština UN je usvojila Deklaraciju o pravima deteta, kojom su proklamovana jednaka prava za svu decu, bez obzira na rasu, veru, poreklo i pol.

1959 - U Stokholmu su Velika Britanija, Norveška, Švedska, Danska, Austrija, Portugalija i Švajcarska potpisale konvenciju o formiranju EFTA (Evropsko udruženje slobodne trgovine).

1975 - Umro je španski diktator Fransisko Franko, koji je 36 godina diktatorski upravljao Španijom. Dva dana kasnije Huan Karlos postao je kralj Španije.

1980 - U Kini je počelo suđenje "četvoročlanoj bandi", koju je predvodila Đang Čing, udovica predsednika Mao Cedunga. Oni su optuženi za izdaju i zločine tokom Kulturne revolucije 1966-76.

1995 - Na predsedničkim izborima u Poljskoj kandidat levice, bivši komunista Aleksandar Kvašnjevski pobedio je dotadašnjeg šefa države Leha Valensu.

1998 - Sa kosmodroma u Bajkonuru Rusija je lansirala prvi modul Međunarodne svemirske stanice, koji je koštao 60 milijardi dolara.

2001 - Na opštim izborima u Danskoj socijaldemokrate su prvi put posle 80 godina izgubile vlast. Pobedili su liberali Andersa Foga Rasmusena.

2003 - U Beogradu je preminuo poznati fotoreporter i fotograf Radivoje Vican Vicanović (56).

Objavljeno u Na današnji dan
subota, 17 novembar 2018 00:00

17. novembar - Dogodilo se na današnji dan

1558. Umrla engleska kraljica Meri I Tjudor, kćerka Henrija VIII. Tokom vladavine, od 1553, kao supruga španskog kralja Felipea II pokušala da Englesku vrati pod uticaj pape, a zbog žestokog progona protestanata dobila naziv Krvava Meri. Posle njene smrti na presto došla njena sestra Elizabeta I, koja je postavila temelje buduće britanske imperije.

1800. Kongres SAD se sastao prvi put u novoj prestonici Vašingtonu, a predsednik Džon Adams postao prvi stanar zgrade kasnije nazvane Bela kuća.

1855. Škotski istraživač Dejvid Livingston otkrio vodopade na reci Zambezi, nazvane po engleskoj kraljici, Viktorijini vodopadi.

1858. Umro velški filantrop Robert Oven, socijalista-utopista i socijalni reformator, industrijalac koji je svoje bogatstvo utrošio pokušavajući da ostvari projekte socijalnih reformi.

1869. Posle više od 10 godina rada pod rukovodstvom Francuza Ferdinana de Lesepsa otvoren Suecki kanal, kojim je Sredozemno more povezano sa Indijskim okeanom.

1913. Prvi brodovi prošli kroz Panamski kanal, koji je zvanično otvoren godinu dana kasnije.

1917. Umro francuski vajar Ogist Roden, jedan od najvećih umetnika kraja XIX i početka XX veka. Njegovo delo objedinilo romantičarski duh i moderne težnje i presudno uticalo na evropsko vajarstvo. Autor čuvenih dela "Mislilac" i "Poljubac".

1938. Umro hrvatski političar Ante Trumbić, koji je uz Franu Supila i Ivana Meštrovića bio glavni zastupnik ujedinjenja Hrvatske sa Srbijom i Crnom Gorom u zajedničku državu. Bio predsednik Jugoslovenskog odbora od osnivanja, 1915, do raspuštanja u decembru 1918, po formiranju Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca.

1947. U saobraćaj puštena železnička pruga Šamac-Sarajevo, duga 242 kilometra, u čijoj su izgradnji učestvovale omladinske brigade iz cele Jugoslavije.

1954. Egipatski general Gamal Abdel Naser postao šef države posle pada predsednika Mohameda Nagiba, s kojim je 1952. srušio kralja Faruka I.

1969. SSSR i SAD u Helsinkiju počeli razgovore o ograničenju strateškog naoružanja.

1971. Revolucionarna partija na čelu s Vemidom Tanomom Kitikačornom izvršila vojni udar i preuzela vlast u Tajlandu. Ukinut Parlament, raspuštena Vlada i suspendovan Ustav.

1974. Na prvim parlamentarnim izborima u Grčkoj posle više od 10 godina i posle sedmogodišnje vojne diktature ubedljivo pobedila Nova demokratija Konstantina Karamanlisa.

1976. Kina izvela najveću nuklearnu eksploziju u atmosferi.

1988. Smenjivanje Kaćuše Jašari i Azema Vlasija, funkcionera u Pokrajinskom komitetu Saveza komunista, izazvalo masovne demonstracije Albanaca na Kosovu, uključujući štrajk oko 1.000 rudara u rudniku “Stari trg”, u februaru 1989.

1989. Demonstracije u Pragu, u znak sećanja na dan kada su Nemci 1939. pogubili devet čeških studenata i zatvorili češke univerzitete, pretvorile se u protestni marš protiv komunističkog režima. Policija grubo reagovala, mnogi uhapšeni, a 71 osoba je povređeno.

1989. U jednoj od najvećih rudarskih nesreća u Srbiji, u jami "Morava" Aleksinačkih rudnika uglja, poginulo 90 rudara.

1993. Sudije iz 11 zemalja položile zakletvu na inauguracionom zasedanju suda Ujedinjenih nacija za ratne zločine u Jugoslaviji, prvog takvog suda posle Nirnberškog i Tokijskog, osnovani posle Drugog svetskog rata.

1996. U drugom krugu lokalnih izbora u Srbiji koalicija opozicionih partija "Zajedno" pobedila u najvećem broju velikih gradova, uključujući Beograd, Niš, Novi Sad i Kragujevac. To je bila prva pobeda srpske opozicije od uvođenja višestranačkog političkog sistema 1990. Pokušaj vlasti da falsifikuje izborne rezultate izazvao tromesečne masovne građanske proteste.

1997. Pripadnici najveće egipatske militantne organizacije "Al Gama al Islamija" ubili, blizu hramova u Luksoru, 58 stranih turista i četiri Egipćanina.

1998. Izraelski Kneset većinom glasova ratifikovao sporazum "Vaj", kojim je predviđeno ustupanje dela okupirane teritorije palestinskoj samoupravi.
2001. Na Kosovu održani prvi parlamentarni izbori od dolaska međunarodnih snaga u Pokrajinu, u junu 1999. Ubedljivu pobedu odneo Demokratski savez Kosova Ibrahima Rugove, osvojivši 45,6 odsto glasova. Srpska koalicija "Povratak" osvojila 11,34 odsto glasova. Na izbore izašlo 63 odsto Albanaca i 56 odsto Srba.

2003. Srbija Hrvatskoj vratila matične knjige koje su 1995. iz delova Hrvatske koji su bili pod kontrolom Srba.

Objavljeno u Na današnji dan
četvrtak, 15 novembar 2018 00:00

15. novembar - Dogodilo se na današnji dan

1492. Španski moreplovac Kristofer Kolumbo napravio belešku o upotrebi duvana među američkim Indijancima, što je prvi pisan dokument o toj biljci, koja je kasnije osvojila svet.

1577. Engleski gusar i admiral Frensis Drejk krenuo na put oko sveta i posle trogodišnjeg uspešnog putovanja postao prvi Englez koji je oplovio Zemlju. Tokom putovanja obišao obale Afrike i Amerike, napadajući i pljačkajući španske brodove.

1630. Umro nemački astronom, matematičar i fizičar Johan Kepler, koji je s tri fundamentalna zakona o kretanju planeta dokazao Kopernikovu hipotezu o heliocentričnom sistemu.

1787. Umro nemački kompozitor Kristof Vilibald Gluk. Autor oko 100 opera od kojih je sačuvano 40, zaslužan za reformu opere. U svojim delima muziku podredio tekstu i prilagodio je dramskoj radnji.

1889. Pobornici republike kojima su se, po ukidanju ropstva, pridružili veleposednici, svrgnuli drugog i poslednjeg brazilskog cara Pedra II i proglasili Brazil republikom s predsednikom Manuelom Deodorom.

1899. Tokom burskog rata, na području Johanesburga burski vojnik Piter Bota zarobio ratnog dopisnika londonskog "Morning posta" Vinstona Čerčila, kasnije premijera Velike Britanije. Bota potom postao vrhovni komandant burskih snaga i premijer, posle rata osnovane Južnoafričke unije.

1916. Umro poljski pisac Henrik Sjenkjevič, dobitnik Nobelove nagrade za književnost 1905, koji je svetsku slavu stekao istorijskim romanima.

1920. U Ženevi održana prva skupština Lige naroda.

1923. Galopirajuća inflacija u Nemačkoj dostigla vrhunac, osam milijardi maraka za jedan američki dolar.

1954. Umro američki filmski i pozorišni glumac Lajonel Barimor, koji se kao dete proslavio u ulozi Olivera Tvista, a pred kraj života, kao težak invalid vezan za kolica, odigrao više zapaženih uloga.

1971. Delegacija Kine prvi put učetvovala na zasedanju Generalne skupštine Ujedinjenih nacija.

1976. Umro Žan Gaben, jedan od najpopularnijih i najdarovitijih francuskih filmskih i pozorišnih glumaca. Snimio oko 90 filmova, najviše s režiserima-veteranima francuske kinematografije.

1976. Umro srpski glumac Milivoje Živanović, prvak Jugoslovenskog dramskog pozorišta. Karijeru počeo u putujućem pozorištu Udruženja glumaca. Zalaganjem Branislava Nušića postao stalan član Srpskog narodnog pozorišta u Novom Sadu. Potom igrao u Skoplju, od 1932. u Narodnom pozorištu u Beogradu, a od 1947. u Jugoslovenskom dramskom.

1976. Sirijska armija preuzela punu kontrolu nad Bejrutom, u pokušaju da okonča 18-mesečni građanski rat u Libanu.

1978. U Šri Lanki se srušio islandski putnički avion DC-8, koji je iz Meke prevozio indonežanske muslimanske hodočasnike. Poginulo svih 175 putnika i osam članova posade.

1983. Lider kiparskih Turaka Rauf Denktaš proglasio Republiku Severni Kipar.

1988. Nacionalno veće Palestinske oslobodilačke organizacije na zasedanju u Alžiru proglasilo nezavisnost Palestine na Zapadnoj obali i u Gazi s glavnim gradom Jerusalimom.

1990. NATO i Varšavski pakt načelno se dogovorili o drastičnom smanjenju konvencionalnog naoružanja. To je bio prvi dogovor o konvencionalnom naoružanju dva vojna saveza posle Drugog svetskog rata.

1994. Predsednik Austrije Tomas Klestil priznao, prilikom obraćanja članovima parlamenta Izraela, da je njegova zemlja propustila da u prošlosti prizna svoju ulogu u holokaustu.

1999. Policija rasturila antiameričke demonstracije u Turskoj i Grčkoj organizovane povodom posete predsednika SAD Bila Klintona tim zemljama.

Objavljeno u Na današnji dan
sreda, 14 novembar 2018 00:00

14. novembar - Dogodilo se na današnji dan

Danas je praznik Sveti Kozma i Damjan - Vračevi. Rođeni su negde u Aziji od oca neznabošca i majke hrišćanke. Po očevoj smrti, majka Teodotija posvetila je sve svoje vreme i trud da sinove vaspita i podigne kao istinite hrišćane. Mladići su stasali i izučili lekarske veštine, pa su, koliko svojim znanjem i veštinom toliko i imenom Gospoda, pomagali mnogim bolesnicima. Prozvani su bezmezdnim vračima, tj. besplatnim lekarima, jer su primili Hristovu zapovest "Badava primiste, badava dajite" (Mt. 10, 8) i nikada nisu naplaćivali svoje usluge. Toliko su bili oprezni u besplatnom lečenju da se sveti Kozma naljutio na brata što je od neke bolesnice uzeo tri jajeta, a Damjan ih je, u stvari, uzeo kad ga je isceljena žena zaklela Presvetom Trojicom. Po smrti, svetitelji su sahranjeni zajedno u mestu Feremenu, shodno otkrovenju Božjem, te ostadoše čudotvorci kako za života, tako i posle smrti. Narod je nastavio da ih priziva u bolesti i nevolji i do danas.

565 - Umro je romejski (vizantijski) car Justinijan I Veliki koji je po dolasku na presto 527. težio da obnovi Rimsko carstvo sa sedištem u Carigradu. Pokorio je 534. Vandale u severnoj Africi, 555. Ostrogote u Italiji i osvojio deo Španije. Po njegovom nalogu pripremljen je zbornik "Corpus juris civilis" u kojem je kodifikovno rimsko pravo. Sagradio je baziliku Sveta Sofija u Carigradu (532-37) koja je 1453. pretvorena u džamiju (Aja Sofija), a od 1934. je muzej.

1533 - Španski osvajači pod komandom Fransiska Pisara zauzeli su grad Kusko, prestonicu carstva Inka, na teritoriji današnjeg Perua.

1770 - Škotski istraživač Džejms Brus je otkrio da je izvorište Plavog Nila u jezeru Tana u severozapadnoj Etiopiji.

1840 -  Rodjen je francuski slikar Klod Mone, jedan od začetnika impresionizma. Po njegovoj slici "Impresija, izlazak sunca", izloženoj 1874. u Parizu, nazvan je ceo slikarski pravac, koji će imati veliki uticaj na razvoj likovnog stvaralaštva.

1847 - U Švajcarskoj je izbio gradjanski rat izmedju snaga Švajcarske konfederacije i sedam katoličkih kantona, koji je okončan krajem istog meseca porazom Zonderbunda.

1863 - Rodjen je belgijski hemičar Leo Bakeland, koji je postupkom kondenzacije formaldehida i fenola pronašao čvrstu plastičnu masu bakelit.

1889 - Rodjen je indijski državnik Džavaharlal Nehru, prvi premijer Indije nakon sticanja nezavisnosti (1947-64), jedan od osnivača i istaknuti lider Pokreta nesvrstanih zemalja.

1891 - Rodjen je kanadski fiziolog Frederik Grant Banting, koji je s Čarlsom Bestom 1921. izolovao insulin. Godine 1923. podelio je Nobelovu nagradu za medicinu s Džonom Meklaudom, profesorom koji je nadgledao njihov rad. Smatrajući da je Best neuporedivo zaslužniji od Meklauda, svoju nagradu je podelio s njim.

1910 - Kapetan Eugen Elaj uzleteo je prvi put u istoriji vazduhopolovstva sa palube broda "Birmingem" usidrenog u američkoj luci Hempton Rouds.

1918 - Tomaš Masarik je izabran za prvog predsednika Čehoslovačke.

1935 - Rodjen je jordanski kralj Husein, koji je u 18. godini nasledio oca, svrgnutog kralja Talala. Godine 1956. otkazao je britansko-jordanski ugovor iz 1948, nakon čega su Britanci napustili Jordan. U ratu sa Izraelom u junu 1967. borio se na strani Egipta, ali su njegove vojne snage 1970. likvidirale oružane formacije Palestinskog oslobodilačkog pokreta u Jordanu.

1946 - U Argentini je umro Manuel de Falja, jedan od najznačajnijih španskih kompozitora i pijanista 20. veka, koji je u svoje delo uspešno ukomponovao andaluzijsku i kastiljansku narodnu muziku ("Noći u španskim vrtovima", "Sedam španskih narodnih pesama", baleti "Ljubav čarobnica", "Trorogi šešir").

1979 - U zemljotresu u provinciji Korasan na istoku Irana poginulo je najmanje 385 ljudi.

1983 - Prve američke krstareće rakete stigle su u britansku vazdušnu bazu Grinhem Komon, uprkos protestima pacifista.

1984 - U Los Andjelesu je uhapšen hrvatski ratni zločinac Andrija Artuković, ministar unutrašnjih poslova Nezavisne Države Hrvatske u Drugom svetskom ratu. U SAD je pobegao 1948. ali su američke vlasti uporno dobijale da ispune jugoslovenski zahtev za ekstradiciju. Izručen je 12. februara 1986, a u maju iste godine osudjen je na smrt. Umro je u zatvoru 1989.

1988 - Palestinsko nacionalno veće prihvatilo je rezoluciju 242 SB UN, a time i novu političku strategiju koja podrazumeva priznavanje države Izrael, mirovne pregovore o Bliskom istoku i odbacivanje terorizma.

1989 - Crnački nacionalni pokret SWAPO izvojevao je ubedljivu pobedu na prvim izborima u Namibiji.

1991 - Kambodžanski princ Norodom Sihanuk vratio se u zemlju nakon 13 godina izgnanstva.

1994 - U tropskoj oluji "Gordon" na Haitiju poginulo je najmanje 829 ljudi.

1999 - Stupile su na snagu sankcije UN protiv Avganistana donete zbog odbijanja avganistanskih vlasti da izruče Osamu bin Ladena, koji je, prema tvrdnjama SAD, glavni organizator bombaških napada na američke ambasade u Keniji i Tanzaniji.

2000 - Na konferenciji Pakta za stabilnost jugoistočne Evrope, koja je prvi put održana u Beogradu, SR Jugoslaviji obećana je pomoć od pola milijarde evra.

2001 - Pet država naslednica bivše SFRJ postigle su dogovor o početku priprema za preraspodelu 74,5 miliona dolara u zlatu, što bi bila prva tranša ukupne zostavštine od oko 2 milijarde dolara.

Objavljeno u Na današnji dan
ponedeljak, 12 novembar 2018 00:00

12. novembar - Dogodilo se na današnji dan

1812. Posle povlačenja iz Moskve, ostaci Napoleonovih trupa pretrpeli teške gubitke na reci Berezini.

1833. Rođen ruski kompozitor i hemičar Aleksandar Porfirijevič Borodin, jedan od "Velike petorice", čije je delo značajno doprinelo razvoju ruske simfonijske i kamerne muzike. Na svom životnom delu, operi "Knez Igor" radio 18 godina, a dovršili ga Rimski-Korsakov i Glazunov, stvorivši remek-delo ruske romantične opere. Autor značajnih radova iz hemije i biohemije.

1840. Rođen francuski vajar Ogist Roden, jedan od najvećih umetnika s kraja XIX i početka XX veka. Njegovo delo objedinilo romantičarski duh i moderne težnje i presudno uticalo na evropsko vajarstvo. Tvorac čuvenih skulptura «Mislilac» i «Poljubac».

1859. Rođen srpski arhitekta Andra Stevanović, član Srpske kraljevske akademije, profesor Velike škole i Beogradskog univerziteta. Projektovao više značajnih građevina, medju kojima zgrade Narodnog muzeja i Akademije nauka u Beogradu.

1866. Rođen kineski revolucionar i državnik Sun Jat Sen, prvi predsednik Kine po zbacivanju dinastije Mandžu 1911. Osnovao, 1905, Saveznu ligu, iz koje je nastala politička stranka Koumintang. Po njegovoj smrti 1925. vođstvo stranke preuzelo desno krilo na čelu s Čang Kaj Šekom.

1918. Proglašena prva austrijska republika, dan posle kapitulacije Nemačke u Prvom svetskom ratu i abdikacije cara Karla I.

1920. Potpisan Rapalski ugovor kojim je Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca, pod pritiskom Velike Britanije i Francuske, ustupila Italiji Istru, Julijsku krajinu, Zadar i ostrva Cres, Lošinj, Lastovo i Palagružu, kasnije i Rijeku.

1927. Lav Bronštejn Trocki, jedan od lidera "leve opozicije" u boljšeevičkoj partije, isključen je iz partije, a Staljin je postao neprikosnoven lider SSSR. Trocki interniran u Alma Atu, potom 1929. prognan iz zemlje, a 1940. po nalogu Staljina ubijen u Meksiku.

1933. Nacional-socijalistička radnička partija Adolfa Hitlera dobila izbore i preuzela vlast u Nemačkoj.

1942. Britanska Osma armija generala Bernarda Montgomerija u Drugom svetskom ratu zauzela Tobruk u Libiji i zarobila najmanje 30.000 nemačkih i italijanskih vojnika.

1944. U fjordu Tromzo na severu Norveške saveznici u Drugom svetskom ratu potopili "Tirpic", poslednji veliki ratni brod nacističke Nemačke.

1948. Japanski sud za ratne zločine osudio na smrt bivšeg premijera, generala Hideki Tođoa, i još šest japanskih vođa u Drugom svetskom ratu.

1955. Umro hrvatski pesnik Tin Ujević, koji je svojom lirikom, ali i boemskim životom, obeležio razdoblje između dva svetska rata u jugoslovenskoj književnosti.

1956. Beogradsko pozorište "Atelje 212" u adaptiranom delu zgrade "Borbe" izvelo prvu predstavu, "Fausta" Johana Volfganga Getea.

1969. Ruski pisac Aleksandar Solženjicin izbačen iz Saveza sovjetskih pisaca zbog žestokih kritika staljinizma u romanu "U prvom krugu". Ukazom Vrhovnog sovjeta, najčuveniji sovjetski disident 1974. proteran iz SSSR.

1970. U snažnom ciklonu i visokim talasima u Istočnom Pakistanu život izgubilo najmanje 200.000 ljudi.

1974. Južna Afrika suspendovana iz Generalne skupštine Ujedinjenih nacija zbog politike aparthejda.

1977. Jedna od osnivača i vođa zapadnonemačke levičarske terorističke organizacije "Bader-Majnhof" Ingrid Šubert izvršila samoubistvo u zatvorskoj ćeliji.

1981. Američki spejs-šatl "Kolumbija" drugi put poleteo u orbitu oko Zemlje, postavši prva svemirska letelica koja je upotrebljena drugi put.

1989. Umrla španska revolucionarka Dolores Ibaruri, legendarna La Pasionarija, predsednica Komunističke partije Španije od 1960. Pripisane su joj reči "No pasaran", "Neće proći", parola pod kojom su republikanci u Španskom građanskom ratu branili Madrid od fašista. Posle pada Republike 38 godina provela u inostranstvu, najviše u SSSR. Vratila se u Španiju 1977. i postala član Parlamenta.

1995. Potpisan Erdutski sporazum kojim se teritorija Sremsko-baranjske oblasti, deo samoproklamovane Republike Srpske Krajine, utvrđuje kao deo Republike Hrvatske. Sporazumom predviđen jednogodišnji period pod međunarodnom upravom.

1999. Na području planine Bajgora, na Kosovu, srušio se avion Svetskog programa UN za hranu. U nesreći poginuli svi putnici, 21, i tri člana posade.

2001. Jugoslovenski viceadmiral u penziji Miodrag Jokić, optužen za ratne zločine na području Dubrovnika 1991, predao se Međunarodnom sudu za ratne zločine u Hagu. U okviru nagodbe s Tužilaštvom, Jokić 27. avgusta 2003. priznao krivicu, a 18. marta 2004. osuđen na sedam godina zatvora.

2001. U udesu aviona “airbus-300”, koji je pao na obližnje kuće odmah po poletanju sa njujorškog aerodroma "Džon Kenedi", poginulo svih 260 putnika i pet osoba na zemlji.

Objavljeno u Na današnji dan
nedelja, 11 novembar 2018 00:00

11. novembar - Dogodilo se na današnji dan

1331. Umro srpski kralj Stefan Dečanski Nemanjić, sin kralja Milutina. Tokom vladavine od 1322. Srbiji osigurao premoć na Balkanu pobedivši Bugare u bici kod Velbužda 1330. Sa prestola ga zbacio sin Dušan 1331. i držao u zatočeništvu u Zvečanu, gde je umro pod nerazjašnjenim okolnostima. Podigao manastir Dečane, a njegova Dečanska hrisovulja predstavlja dragocen dokument s popisom sela i stanovnika dečanskog vlastelinstva.

1405. Umrla srpska kneginja Milica, žena kneza Lazara Hrebeljanovića. Posle Kosovske bitke 1389. sklopila mir s Turcima i upravljala Srbijom u ime maloletnog sina Stefana. Kasnije se zamonašila i podigla manastir Ljubostinja, gde je sahranjena kao monahinja Evgenija.

1500. Francuski kralj Luj XII i Ferdinand Aragonski u Granadi potpisali tajni sporazum o podeli Italije.

1821. Rođen Fjodor Mihajlovič Dostojevski, jedan od najvećih ruskih i svetskih književnika. Njegovo delo u XX veku postalo neiscrpan izvor najraznovrsnijih književno-teorijskih, estetičkih, psiholoških i filozofskih studija i tumačenja. Uticao na celu evropsku i američku književnost, a posebno često se na njega pozivali ekspresionisti u književnosti i egzistencijalisti u filozofiji.

1855. Umro danski filozof Obi Seren Kjerkegor, zastupnik antihegelijanskog pravca, kritičar hrišćanstva kao crkvene dogme i začetnik egzistencijalizma.

1869. Rođen Vitorio Emanuele III, italijanski kralj od 1900. do 1946, oženjen Jelenom, ćerkom crnogorskog kralja Nikole I. Podržao Musolinijev režim i 1936. proglašen carem Etiopije, a 1939. kraljem Albanije. Abdicirao 1946. u korist sina Umberta, nadajući se da će tako spasiti Savojsku dinastiju, ali se Italijani u junu 1946. na plebiscitu izjasnili za republiku.

1878. Umro crnogorski pisac i političar Stefan Mitrov Ljubiša. Prvu pripovetku objavio 1868. i odmah postao jedan od najistaknutijih i najcenjenijih pripovedača. U njegovim pripovetkama se stapaju epska legenda i realizam.

1918. Kapitulacijom Nemačke završen Prvi svetski rat u kojem je učestvovalo 36 država. Život izgubilo oko 10 miliona ljudi. Bezuslovna kapitulacija, prema kojoj je Nemačka morala da napusti sve okupirane zemlje na zapadu i istoku, Alzas i Lorenu i levu obalu Rajne, potpisana u železničkom vagonu u francuskom mestu Kompijenj.

1918. Maršal Jozef Pilsudski proglasio nezavisnu republiku Poljsku.

1941. Sa teritorije SSSR u Drugom svetskom ratu počelo emitovanje programa radio stanice "Slobodna Jugoslavija".

1942. Nemačke trupe u Drugom svetskom ratu zaposele i neokupiran deo Francuske, pod kontrolom kvislinške vlade u Višiju. Istog dana nemačke i italijanske trupe okupirale i francusko ostrvo Korzika.

1944. Počela Batinska bitka u kojoj su jedinice sovjetske Crvene armije i Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije u Drugom svetskom ratu posle teških borbi 23. novembra porazile nemačke snage.

1945. Održani prvi posleratni izbori u Jugoslaviji na osnovu kojih je konstituisana Ustavotvorna skupština Demokratske Federativne Jugoslavije.

1952. Džon Mulin i Vejn Džonson u Los Anđelesu prvi put prikazali svoj izum, video-rikorder.

1961. Sovjetski grad Staljingrad preimenovan u Volgograd.

1965. Premijer Rodezije Jan Smit jednostrano proglasio nezavisnost od Velike Britanije, koja je režim bele manjine proglasila iegalnim i uvela trgovinske sankcije.

1971. Senat SAD ratifikovao ugovor kojim je Japanu vraćeno ostrvo Okinava, oduzeto krajem Drugog svetskog rata.

1975. Proglašena nezavisnost Angole, posle pet vekova portugalske kolonijalne vlasti. Prvi predsednik Narodne Republike Angole postao Agoštinjo Neto.

1992. Engleska anglikanska crkva napustila vekovnu tradiciju i dopustila ženama da budu sveštenici.

1996. Predsednik Gvatemale Alvaro Arsu saopštio da je s gerilskim pokretom postignut sporazum o okočanju 36-godišnjeg građanskog rata u toj centralnoameričkoj zemlji.

2000. U zapaljenoj žičari u jednom tunelu ispod glečera Kicštajnhorna u masivu Hohen Tauern, u austrijskim Alpima, život izgubilo 159 osoba.

2000. Na snagu stupio Zakon o Centralnoj banci Crne Gore, čime je zaokružena monetarna vlast u Crnoj Gori, inaugurisana godinu dana rabije uvođenjem marke u platni promet.

2001. Dan po prijemu Kine u Svetsku trgovinsku organizaciju, članica te organizacije postao i Tajvan.

2003. Bugarski predsednik Georgi Parvanov doputovao u dvodnevnu posetu Srbiji i Crnoj Gori kao prvi predsednik Bugrske koji je posle 53 godine zvanično posetio Beograd.

2003. SAD uvele ekonomske i diplomatske sankcije Siriji zbog podrške palestinskom otporu izraelskoj okupaciji.

2003. Umro predsednik Zimbabvea Kanan Sodindo Banana, prvi crnac na čelu te države.

Objavljeno u Na današnji dan
subota, 10 novembar 2018 00:00

10. novembar - Dogodilo se na današnji dan

1444. U bici kod Varne u Bugarskoj snage turskog sultana Murata II pobedile poljsko-ugarsku vojsku kralja Vladislava III Jagjeloviča i erdeljskog vojvode Janoša Hunjadija, u srpskim narodnim pesmama poznatog kao Sibinjanin Janko. Poljski kralj Vladislav u toj bici poginuo, a to je bio poslednji pokušaj evropskih sila da odbrane Konstantinopolj od turskog osvajanja.

1493. Rođen švajcarski alhemičar i lekar Teofrast Bombast fon Hohenhajm, poznat kao Paracelzus, pisac medicinskih i okultnih dela, koji je odlučujuće doprineo primeni hemije u medicini. Osnivač jatrohemije, smera u medicini kojim se svi životni procesi i bolesti objašnjavaju hemijskim reakcijama u organizmu.

1759. Rođen nemački pisac Johan Kristof Fridrih fon Šiler, u čijem delu se s poezijom prožimaju filozofija, istorija i književna teorija. Njegove drame imale ogroman uspeh, njegove balade bile najčitanije pesme u Nemačkoj, a na njegovu “Odu radosti" Betoven komponovao čuven završni stav Devete simfonije.

1796. Umrla ruska carica Katarina II Aleksejevna. Na presto došla 1762, posle dvorskog udara u kojem je svrgnut, a potom ubijen, njen muž Petar III. Kao pobornik prosvetiteljskih ideja stekla veliku popularnost. Uspešno ratovala protiv Poljske i Turske i proširila teritoriju Rusije. Za vreme njene vladavine ugušen seljački ustanak pod vođstvom donskog kozaka Jemeljana Pugačova.

1891. Umro francuski pisac Artur Rembo, koji je svoja najbolja dela napisao između 17. i 20. godine. Hvaljena preko mere i žestoko osporavana, njegova poezija uticala na sve poetske pravce XX veka, posebno na simboliste i nadrealiste.

1919. Rođen ruski inženjer Mihail Timofejevič Kalašnjikov, konstruktor automatske puške AK-47.

1928. Regent Japana od 1920, Hirohito krunisan za cara. Tokom njegove vladavine Japan napao Kinu 1931. i 1937, sklopio s Hitlerovom Nemačkom Antikominternski pakt 1936. i Trojni savez s Nemačkom i Italijom 1940. Proglasio kapitulaciju Japana 1945. Na prestolu ostao do smrti, 1989.

1938. Umro turski državnik Mustafa Kemal Ataturk, prvi predsednik Turske. Pod njegovim vođstvom 1922. zbačen poslednji sultan Muhamed VI, a 1923. Turska proglašena republikom.

1963. U epidemiji kolere u Indiji i Pakistanu umrlo više od 1.500 ljudi za nekoliko nedelja.

1975. Vlade Jugoslavije i Italije potpisale Osimski sporazum kojim su regulisane granice između dve zemlje. Ugovorom regulisan i deo sporne granice od Međe Vasi do zaliva Sveti Jernej i granica u vodama Tršćanskog zaliva.

1982. Umro ruski državnik Leonid Iljič Brežnjev, generalni sekretar Centralnog komiteta Komunističke partije i predsednik Prezidijuma Vrhovnog sovjeta SSSR od 1964, kada je smenjen Nikita Hruščov. Zamenio ga Jurij Andropov.

1989. Centralni komitet bugarske Komunističke partije smenio Todora Živkova, koji je 35 godina bio na čelu partije, a od 1971. i predsednik Državnog saveta. Liderstvo partije preuzeo Petar Mladenov. Živkov potom izbačen iz partije i optužen za korupciju. 

1989. Počelo rušenje Berlinskog zida, koji je 28 godina bio simbol podele Evrope posle Drugog svetskog rata i ideološko-političke i vojne konfrontacije Istok-Zapad.

1991. U Vukovaru počele ulične borbe pripadnika Jugoslovenske narodne armije i hrvatskih policijskih snaga. Jedinice JNA osvojile Vukovar 18. novembra.

1994. Irak priznao Kuvajt kao suverenu državu.

1995. Vojne vlasti u Nigeriji, pod optužbom za ubistvo, obesile aktivistu za prava manjina Ken Saro Vivu i osam njegovih saradnika.

1997. Predsednici Rusije i Kine Boris Jeljcin i Đang Cemin potpisali deklaraciju kojom je okončan dugogodišnji pograničan spor dve zemlje.

2001. Umro američki pisac Ken Kesi. 1962. objavio roman "Let iznad kukavičjeg gnezda", koji je podržavao pobunu protiv rigidnih autoriteta i inspirisao hipi-pokret 60-ih godina XX veka.

2001. Članovi Svetske trgovinske organizacije formalno prihvatili uslove ulaska Kine u tu organizaciju.

2003. Ministri odbrane SAD i Vijetnama Donald Ramsfeld i Pam Van Tra sastali se u Pentagonu, na prvom ministarskom susretu od kraja Vijetnamskog rata, 1975.

Objavljeno u Na današnji dan
petak, 09 novembar 2018 00:00

9. novembar - Dogodilo se na današnji dan

1799. Napoleon Bonaparta vojnim udarom srušio vladu Direktorijuma i kao prvi konzul preuzeo vlast u Francuskoj. Potom kao car od 1804. zavladao Francuskom i velikim delom Evrope, donoseći, pored ratnih nevolja, kapitalne društvene promene. Napoleonovska administracija ukinula zastarele feudalne režime, zavela modernu upravu i postavila osnove modernog industrijskog razvoja.

1818. Rođen Ivan Sergejevič Turgenjev, jedan od prvih ruskih pisaca čija su dela prodrla na Zapad. Za života uživao mnogo veći ugled u francuskim, nego u ruskim književnim krugovima.

1835. Rođen Davorin Jenko, jedan od najznačajnijih kompozitora-romantičara u slovenačkoj i srpskoj muzici. Autor srpske himne "Bože pravde" i slovenačke "Naprej, zastava slave". Kao dirigent beogradskog Narodnog pozorišta komponovao muziku za više od 80 pozorišnih komada. Autor prve srpske operete "Vračara".

1841. Rođen Edvard VII, kralj Velike Britanije i Irske i car Indije, najstariji sin kraljice Viktorije. Tokom njegove vladavine od 1901. završen Burski rat, sklopljen sporazum s Japanom 1902, Francuskom 1904, a s Rusijom dogovor o podeli sfera u Aziji 1907.

1888. Rođen francuski političar, ekonomista i diplomata Žan Mone, tvorac plana o modernizaciji francuske privrede posle Drugog svetskog rata, prvi predsednik Evropske zajednice za ugalj i čelik i predsednik Akcione komisije za stvaranje Sjedinjenih država Evrope.

1918. U Berlinu posle generalnog štrajka radnici izašli na ulice, vojnici odbili da intervenišu protiv njih i pridružili se pobuni. Vlast u gradu preuzeo Radnički sovjet, a car Vilhelm II abdicirao i pobegao u Holandiju. Dva dana kasnije Nemačka potpisala mirovni ugovor kojim je okončan Prvi svetski rat.

1937. U japansko-kineskom ratu japanske trupe zauzele Šangaj.

1938. Tokom noći nacisti u Nemačkoj demolirali više od 7.000 jevrejskih kuća i prodavnica i spalili na stotine sinagoga. Ubijeno preko 90 Jevreja. Taj pogrom Jevreja dobio naziv "Kristalna noć" jer su ulice nemačkih gradova bile prekrivene razbijenim staklom.

1940. Umro britanski državnik Artur Nevil Čemberlen, vođa Konzervativne stranke i premijer Velike Britanije od 1937. do 1940. U uzaludnom naporu da izbegne vojni sukob s Nemačkom 1938. potpisao Minhenski sporazum sa Adolfom Hitlerom.

1952. Umro izraelski državnik i hemičar Haim Vajcman, prvi predsednik novoformirane države Izrael 1948, predsednik Svetske cionističke organizacije i Jevrejske agencije. Kao hemičar izumeo postupak za protizvodnju acetona i butanola.

1953. Umro kralj Abdul Aziz Ibn Saud, koji je 1932. osnovao kraljevinu Saudijsku Arabiju, osvojivši pre toga čitavu centralnu Arabiju.

1963. U japanskom rudniku uglja “Omuta” u eksploziji gasa poginula 452 rudara, a 470 ih povređeno.

1963. U sudaru teretnog voza i putničkog voza na pruzi za Tokio poginuo 161 putnik.

1970. Umro francuski državnik i general Šarl de Gol, vođa pokreta "Slobodna Francuska" u Drugom svetskom ratu, kojim je rukovodio iz Londona. Prvi posleratni premijer, osnivač i prvi predsednik Pete republike od 1958. do 1969, kada se povukao jer nije dobio većinu na referendumu o regionalizaciji zemlje i ukidanju Senata. Suprotstavljao se prestižu SAD u Evropi, povukao francuske snage iz NATO, a američkim snagama onemogućio da drže svoje baze u Francuskoj. Okončao sedmogodišnji rat u Alžiru, posle čega je ta zemlja stekla nezavisnost. Napisao "Ratne memoare".

1977. Izraelski avioni napali ciljeve u južnom Libanu i tom prilikom, kako je saopštila libanska vlada, uništili dva sela i ubili najmanje 60 civila.

1985. Ruski velemajstor Gari Kasparov u 23. godini postao najmlađi svetski prvak u istoriji šaha. U meču za titulu pobedio ruskog velemajstora Anatolija Karpova rezultatom 13:11.

1989. Na stotine hiljada Istočnih Nemaca krenulo prema Zapadnoj Nemačkoj, a veliki broj Zapadnih Nemaca krenuo u suprotnom pravcu, samo nekoliko sati pošto je Vlada objavila da je otvorena granica prema Zapadu. Pad "Berlinskog zida", simbola podele Evrope posle Drugog svetskog rata, bio prvi korak u ujedinjenju dve Nemačke.

1993. U muslimansko-hrvatskim sukobima u bosanskom ratu Hrvati srušili Stari most na reci Neretvi u Mostaru, simbol grada sagrađen u vreme Otomanskog carstva, u XVI veku.

1995. Predsednik Palestinske oslobodilačke organizacije Jaser Arafat prvi put posetio Izrael i tom prilikom izrazio saučešće udovici izraelskog premijera Jicaka Rabina, ubijenog u atentatu 4. novembra.

2000. U sedištu Saveta Evrope u Strazburu predsednik Jugoslavije Vojislav Koštunica zatražio prijem Jugoslavije u članstvo te institucije.

2001. Umro bivši italijanski predsednik Đovani Leone, koji je 1978. bio primoran da podnese ostavku zbog optužbi za korupciju.

2002 - U Dženinu, gradu na Zapadnoj obali, izraelske snage su ubile Ijada Savalu, lidera miltantnog krila islamskog Džihada, koji je bio među prvima na izraelskim poternicama. 

2003 - Umro je američki saksofonista Badi Arnold,jedan od osnivača Programa za pomoć muzičarima zavisnim od droge ili alkohola. 

2005 - U terorističkim napadima bombaša samoubica na tri međunarodna hotela u Amanu, glavnom gradu Jordana, ubijeno je 60 osoba. 

2007 - U višednevnim vremenskim nepogodama na Filipinima poginulo je više od 800 osoba, a preko 750 se vodi kao nestalo. 

2009 - Umro je ruski fizičar i nobelovac Vitalij Ginzburg, koji je 1950-ih učestvovao u izradi sovjetske hidrogenske bombe, zbog čega je dobio Staljinovu nagradu i razne privilegije.

Objavljeno u Na današnji dan
četvrtak, 08 novembar 2018 00:00

8. novembar - Dogodilo se na današnji dan

1519. Španski osvajač Ernan Kortes stigao u Meksiko, gde su ga Asteci, verujući da je on reinkarnacija asteškog božanstva Kecalkoatl, primili s najvećim počastima.

1520. Po naredbi danskog kralja Kristijana IIm izvršen pokolj više od 80 švedskih sveštenika i plemića. "Stokholmsko krvoproliće" podstaklo ustanak kojim je, pod vođstvom Gustava Vase, Švedska 1521. oslobođena od danske vlasti.

1656. Rođen engleski astronom i geofizičar Edmund Halej, koji je prvi odredio putanju jedne komete i predvideo njeno periodično pojavljivanje. Izradio prvi katalog sjajnih zvezda južnog neba i prvu meteorološku kartu.
1674. Umro engleski pisac Džon Milton, po mnogima najveći engleski pesnik uz Šekspira. Pristalica Olivera Kromvela i građanske revolucije, 1649. postaje sekretar za latinski u Kromvelovoj vladi i piše političke religiozne i filozofske pamflete. Najbolja dela napisao posle restauracije, slep, siromašan i razočaran u politiku i društvo.

1793. Prvi put za javnost otvoren Luvr, dvorac francuskih kraljeva od 1204, koji je odlukom revolucionarne vlade 1791. pretvoren u muzej.

1805. Smederevski dizdar Muharem Guša Bošnjak predao ključeve grada Karađorđu, vođi Prvog srpskog ustanka. Tim činom Smederevo uvršćeno među prve srpske varoši koje je Karađorđe oslobodio od Turaka.

1847. Rođen irski književnik i pozorišni kritičar Bram Stoker, autor romana o Drakuli, koji je za autorova života ostao potpuno nezapažen. Otkrila ga filmska produkcija ostvarivši niz filmova o egzotičnom transilvanskom grofu-vampiru.

1858. Posle pobede nad turskom vojskom na Grahovu, Crna Gora dobila međunarodno utvrđene granice prema Otomanskom carstvu, za koje su garantovale velike sile, Rusija, Austrija, Francuska i Pruska.

1895. Nemački fizičar Vilhelm Konrad Rentgen otkrio X-zrake koji su po njemu nazvani Rentgenovi zraci. Za taj izum 1901. dobio Nobelovu nagradu za fiziku.

1900. Rođen srpski kompozitor, dirigent, muzički pedagog i kritičar Mihailo Vukdragović, profesor i rektor Muzičke akademije u Beogradu, član Srpske akademije nauka i umetnosti.

1917. Savet narodnih komesara uspostavljen kao nova vlada Rusije s Lenjinom na čelu. Lav Trocki postao komesar za inostrane poslove, a Staljin komesar za narodnosti.

1917. Umro srpski pisac Milutin Bojić, autor poeme "Plava grobnica", posvećene masovnom sahranjivanju srpskih vojnika u more posle povlačenja preko Albanije u Prvom svetskom ratu. Sahranjen na solunskom groblju "Zejtinlik". Napisao četiri knjige pesama i više drama.

1923. Sprečen pokušaj Adolfa Hitlera u Minhenu da s generalom Ludendorfom izvede puč. Vođa nacista uhapšen četiri dana kasnije i osuđen na pet godina zatvora, ali je krajem 1924. amnestiran. Tokom boravka u zatvoru napisao knjigu "Majn kampf", koja je kasnije postala biblija nacizma.

1942. Savezničke snage pod komandom generala Dvajta Ajzenhauera počele iskrcavanje u severnoj Africi u Drugom svetskom ratu. Borbe protiv nemačko-italijanskih trupa završene 13. maja 1943. pobedom Saveznika.

1960. Kandidat Demokratske stranke Džon Kenedi postao, u 43. godini, najmlađi predsednik u istoriji SAD. Ubijen u atentatu u Dalasu 22. novembra 1963.

1986. Umro ruski političar Vjačeslav Molotov, šef sovjetske diplomatije od 1939. do 1949. i od 1953. do 1956, glavni pregovarač s nacističkom Nemačkom u pripremi sovjetsko-nemačkog pakta o nenapadanju. Od 1931. do 1941. bio i predsednik Saveta narodnih komesara. Jedan od najbližih Staljinovih saradnika, isključen iz partije u junu 1957. i smenjen sa svih funkcija. Vraćen u partiju 1984. u 95. godini.

1989. Daglas Vajlder izabran za guvernera Virdžinije, kao prvi crnac u istoriji SAD koji je postao guverner jedne američke države. Istog dana Dejvid Dinkins izabran za prvog crnog gradonačelnika Njujorka.

1998. Sud u Bangladešu osudio na smrt 15 bivših oficifa, optuženih za ubistvo bangladeškog predsednika šeika Mudžibura Rahmana u vojnom udaru, u avgustu 1975.

1999. U 101. godini umro slovenački i jugoslovenski gimnastičar Leon Štukelj, najstariji olimpijski šampion i prvi olimpijski pobednik sa prostora SFRJ. Štukelj, dve godine mlađi od modernih Olimpijskih igara, osvojio šest olimpijskih medalja, među kojima tri zlatne, dve u Parizu 1924. i jednu u Amsterdamu 1928.

2001. Pripadnici jedinica za specijalne operacije počeli protest u centru za obuku u Kuli. Četiri dana kasnije transporterima blokirali centar i deo auto-puta u Beogradu. Protest završen 17. novembra posle pregovora s Vladom Srbije.

2001. Francuski Gornji dom Parlamenta, Senat, usvojio zakon kojim se Korzici dozvoljava ograničena autonomija.

2002. Savet bezbednosti Ujedinjenih nacija na javnoj sednici jednoglasno usvojio Rezoluciju 1441 o razoružanju Iraka.

Objavljeno u Na današnji dan
ponedeljak, 05 novembar 2018 00:00

5. novembar - Dogodilo se na današnji dan

1630. Mirovnim sporazumom u Madridu završen englesko-španski rat u kojem su Španija i njena saveznica Austrija poražene na moru i kopnu. Na strani Engleza borili se Francuzi i Holanđani.

1879. Umro Džejms Klark Maksvel, najveći teorijski fizičar XIX veka, profesor u Londonu i Kembridžu. Među najznačajnije njegove radove ubrajaju se istraživanja u oblasti elektromagnetizma. Matematički formulisao Faradejeva otkrića. Rođen u Kembridžu na isti dan 1831.

1882. U Zagrebu umro srpski naučnik i filolog Đura Daničić, sekretar Društva srpske slovesnosti, profesor Liceja i Velike škole u Beogradu. Podržao Vuka Karadžića u borbi za reformu srpskog jezika i pravopisa. Kao sekretar Jugoslavenske akademije znanosti i umjetnosti u Zagrebu 1880. pokrenuo izradu kapitalnog dela "Rječnik hrvatskog ili srpskog jezika". Sa latinskog preveo Stari zavet.

1909. U Požarevcu rođena srpska slikarka i pesnikinja Milena Pavlović Barili, najznačajniji predstavnik nadrealizma u srpskom slikarstvu. Od 1939. živela u SAD, gde je bila ilustrator modnog časopisa "Vog", scenograf i kostimograf u njujorškim pozorištima. Posle pada sa konja umrla u Njujorku u 36. godini.

1911. Italija anektirala turske pokrajine u Libiji, Tripoli i Kirenaiku, i držala ih do 1943, kada su nemačko-italijanske snage u Drugom svetskom ratu potisnute iz Afrike.

1913. Rođena britanska pozorišna i filmska glumica Vivijen Li, koja je stekla svetsku slavu ulogom Skarlet O'Hare u američkom filmu "Prohujalo s vihorom", za koju je dobila "Oskara". U pozorištu igrala vodeće uloge u dramama Vilijama Šekspira, najčešće kao partnerka Lorensa Olivijea, za kojeg je bila udata od 1937. do 1960. Drugog "Oskara" dobila za film "Tramvaj zvani želja".

1914. Francuska i Velika Britanija u Prvom svetskom ratu objavile rat Turskoj.

1914. Pod komandom generala Oskara Poćoreka u Prvom svetskom ratu počela nova austrougarska ofanziva na Srbiju, a srpske snage prisiljene da se povuku. Usledila kontraofanziva 3. decembra, pod komandom Živojina Mišića, završena pobedom srpske vojske u Kolubarskoj bici, polovinom decembra.

1926. Posle četvrtog atentata na Musolinija, u Italiji donet Zakon o zaštiti države, kojim je uveden totalitaran fašistički režim.

1930. Umro holandski lekar Kristijan Ajkman, dobitnik Nobelove nagrade za medicinu 1929, pronalazač uzroka bolesti beri-beri. Nobelovu nagradu dobio za otkriće vitamina B.

1943. U Jajcu u Drugom svetskom ratu osnovana Telegrafska agencija Nove Jugoslavije, Tanjug. Prvi direktor bio Vladislav Ribnikar.

1955. Umro francuski slikar Moris Utrilo, koji je mimo svih slikarskih pravaca i struja izgradio poseban doživljaj ambijenta slikajući pariske vedute, od kojih su najpoznatije one s motivima zabitih uličica i trgova Monmartra.

1956. Britanski padobranci izveli desant na Port Said tokom britansko-francusko-izraelske agresije na Egipat. Sovjetski Savez zapretio da će upotrebiti rakete ako Francuzi i Englezi ne prihvate prekid vatre.

1960. Umro američki filmski režiser kanadskog porekla Mak Senet, jedan od najznačajnijih autora burlesknih komedija u periodu nemog filma. Promovisao Čarlija Čaplina.

1989. Umro američki pijanista, poreklom ruski Jevrejin, Vladimir Horovic, jedan od najvećih majstora klavira XX veka. SSSR napustio 1925, da bi se prvi put vratio 1986, kada su njegovi koncerti u Moskvi i Lenjingradu propraćeni ovacijama.

1991. Predsednici Srbije i Crne Gore Slobodan Milošević i Momir Bulatović odbacili, na Međunarodnoj konferenciji o Jugoslaviji u Hagu, četvrtu verziju Sporazuma za opšte rešenje jugoslovenske krize, koju su ponudili međunarodni posrednici.

1991. Britanski medijski magnat češkog porekla Jan Robert Maksvel nađen mrtav u vodama kod Kanarskih ostrva, gde je krstario jahtom.

1994. Preminuo Milan Mladenović, gitarista i tekstopisac. Učesnik mnogih muzičkih projekata na prostoru SFRJ. Rođen u Sarajevu 1958. Bio član grupa "Limunovo drvo", "Šarlo Akrobata", osnivač grupe "Katarina II", potom "Ekatarina Velika". Još dva člana originalne postave "Katarine II", Margita Stefanović i Bojan Pečar, više nisu među živima, kao ni bubnjar "Šarla Akrobate" Ivan Vdović.

1996. Pakistanski predsednik smenio premijerku Benazir Buto, pod optužbom da je njena vlada ogrezla u korupciji i nepotizmu.

1996. Kandidat Demokratske stranke Bil Klinton ponovo izabran za predsednika SAD, pobedivši republikanca Boba Dola.

2000. Poslednji etiopski car Hajle Selasije sahranjen u sabornoj crkvi svete Trojice u Adis Abebi, 25 godina pošto je, u 83. godini, umro pod sumnjivim okolnostima, a potom sahranjen na način koji ne dolikuje jednom vladaru. Harizmatični afrički vođa, koji je po legendi direktan potomak kralja Solomona i kraljice od Sabe, svrgnut posle 44 godine vladavine u vojnom udaru 1974.

2001. U Beogradu potpisan sporazum o saradnji jugoslovenskih vlasti i UNMIK, kojim su potvrđeni osnovni principi i obaveze iz rezolucije 1224 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija, čime je otvoren put za učešće Srba na izborima na Kosovu.

2001. U 87. godini umro britanski filmski producent Roj Bolting, poznat po najboljim britanskim filmovima od četrdesetih do sedamdesetih godina XX veka.

Objavljeno u Na današnji dan
nedelja, 04 novembar 2018 00:00

4. novembar - Dogodilo se na današnji dan

1307. Švajcarska Konfederacija proglasila nezavisnost od Austrije.

1650. Rođen engleski kralj Vilijam III Oranski, koji je tokom vladavine od 1689. do 1702. učvrstio kraljevsku vlast, a pobedom nad katoličkim kraljem Džejmsom II 1690. ponovo uspostavio vlast u Irskoj. Po njemu kasnije nazvan protestantski pokret oranžista koji svečanim marševima u Irskoj obeležava datum te pobede i izaziva proteste irskih katolika.

1814. Proglašen norveški ustav, kojim je ta zemlja postala nezavisna Kraljevina Norveška, vezana za Švedsku personalnom unijom.

1847. Umro nemački kompozitor i dirigent Feliks Mendelson, osnivač konzervatorijuma u Lajpcigu, istaknut predstavnik muzičkog romantizma. Kao pijanista debitovao u devetoj godini, u 15. napisao prvu simfoniju, u 16. majstorsko delo, scensku muziku za "San letnje noći".

1890. U Londonu otvorena, prva na svetu, linija podzemne električne železnice.

1918. Nedelju dana pred završetak Prvog svetskog rata poginuo engleski pisac Vilfred Oven, čija poezija sadrži snažnu osudu rata. Znatno uticao na posleratnu generaciju engleskih pesnika, a Bendžamin Britn na njegove stihove komponovao muziku koju je uvrstio u svoj monumentalan "Ratni rekvijem".

1922. U dolini kraljeva kod Luksora u Egiptu engleski arheolog Hauard Karter otkrio grob faraona Tutankamona.

1931. Društvo naroda optužilo Japan zbog agresije na Mandžuriju. Zbog osude svetske javnosti, Japan napustio Društvo naroda u martu 1933.

1939. Na predlog predsednika Frenklina Ruzvelta Kongres SAD doneo zakon “Plati, pa nosi” o prodaji ratnog materijala. U martu 1941. izglasan Zakon o zajmu i najmu, s još većim povlasticama zemljama koje su se borile protiv fašizma u Evropi.

1942. Završena bitka kod El Alamejna u Drugom svetskom ratu u kojoj su Britanaca pod komandom generala Montgomerija porazili nemačko-italijanski Afrički korpus generala Ervina Romela. Time je otvoren put iskrcavanju Saveznika u severnoj Africi.

1946. Osnovan UNESKO, Organizacija Ujedinjenih nacija za obrazovanje, nauku i kulturu.

1956. Sovjetske trupe ugušile pobunu u Mađarskoj, a za novog premijera postavljen Janoš Kadar. Dotadašnji premijer Imre Nađ s još nekoliko saradnika sklonio se u jugoslovensku ambasadu u Budimpešti. Uprkos garancija novih vlasti da neće progoniti političke zatvorenike, Nađ posle napuštanja ambasade 22. novembra uhapšen i posle montiranog procesa pogubljen u junu 1958.

1956. Generalna skupština Ujedinjenih nacija usvojila rezoluciju o slanju mirovnih snaga na Bliski istok.

1956. Umro srpski arheolog Miloje Vasić. Vršio iskopavanja preistorijskog naselja Vinča, jedan od osnivača arheologije u Srbiji, bio je profesor Beogradskog univerziteta i član Srpske akademije nauka i umetnosti.

1966. Najteže poplave u istoriji Italije zahvatile trećinu zemlje. U Firenci znatno oštećeno kulturno blago, uključujući mnoge freske na zidovima palata i crkava.

1976. Velika Britanija predložila nezavisnost Južne Rodezije pod vladavinom crnačke većine od 1. marta 1978.

1979. Militantni islamski fundamentalisti okupirali ambasadu SAD u Teheranu i uzeli 90 talaca, od kojih su 52 držali zatočena 444 dana. Oni su tražili izručenje iranskog šaha Reze Pahlavija, koji je po zbacivanju sa vlasti u islamskoj revoluciji izbegao iz zemlje.

1980. Republikanac Ronald Regan izabran za predsednika SAD. Regan na položaju ostao dva mandata, pošto je dobio izbore i 1984.

1983. U Libanu poginulo više od 40 izraelskih vojnika u detonaciji kamiona napunjenog eksplozivom koju je izazvao arapski terorista-samoubica.

1994. Preminuo Milan Mladenović, gitarista i tekstopisac. Učesnik mnogih muzičkih projekata na prostoru SFRJ. Rođen u Sarajevu 1958. Bio član grupa "Limunovo drvo", "Šarlo Akrobata", osnivač grupe "Katarina II", potom "Ekatarina Velika". Još dva člana originalne postave "Katarine II", Margita Stefanović i Bojan Pečar, više nisu među živima, kao ni bubnjar "Šarla Akrobate" Ivan Vdović.

1995. U Tel Avivu ubijen izraelski premijer Jicak Rabin, koji je po dolasku na vlast 1992. počeo proces pomirenja sa Arapima. Atentat izvršio izraelski ekstremista Jigal Amir posle mirovnog skupa na kom je učestvovao premijer.

1998. Posle kraćeg primirja na Kosovu su obnovljeni sukobi srpskih snaga bezbednosti i naoružanih grupa kosovskih Albanaca.

2000. U Beogradu izabrana nova Vlada Jugoslavije, prva od 1990. u kojoj ne učestvuju članovi Socijalističke partije Srbije Slobodana Miloševića.

Objavljeno u Na današnji dan
subota, 03 novembar 2018 00:00

3. novembar - Dogodilo se na današnji dan

1883. - Ugušena je Timočka buna, koju su podigle vođe Narodne radikalne stranke protiv režima kralja Milana Obrenovića, i to zato što im nije dao vlast osvojenu na izborima, već je za premijera postavio Nikolu Hristića, odanog dinastiji Obrenović. Preki sud osudio je na smrt 21 vođu ustanka, a mnoge na dugogodišnju robiju. Smrtna kazna izrečena je i radikalskim prvacima, Nikoli Pašiću i Aci Stanojeviću, ali su oni pobegli u inostranstvo.

1903. - Panama je postala nezavisna republika, posle jedne pobune izazvane spolja i uz podršku SAD kojom je omogućeno njeno odvajanje od republike Kolumbije, u čijem je sastavu do tada bila. Već deset dana kasnije, SAD su priznale panamsku novu vladu, a 18. novembra je zaključen ugovor između SAD i Paname o ustupanju jedne široke teritorijalne zone u oblasti Panamskog zamljouza SAD-u radi izgradnje Panamskog kanala. Pošto je svet oštro kritikovao stav SAD prema Kolumbiji, od koje je nepravednom pobunom oduzeta pokrajina Panama, SAD su 1921. Kolumbiji isplatile 25 miliona dolara na ime obeštećenja za izgubljenu teritoriju, a u Panami se razvio vrlo jak pokret, jer se nalazila u polukolonijalnom položaju u odnosu na SAD.

1921. - Rođen je američki glumac Čarls Bronson. Ostvario je uloge u brojnim filmovima: "Death Wish series", "The Magnificent Seven", "The Dirty Dozen", "Raid on Entebbe", "Miss Sadie Thompson", "House of Wax", "You're in the Army Now"....

1957. - Sovjetski savez lansirao je u svemir satelit "Sputnjik 2", koji je, pored ostale opreme, nosio i kabinu sa živim psom. Lajka, lovački pas, bila je prvi živi putnik u vasioni. "Sputnjik 2" održao se u vasioni 161 dan, a podaci do kojih su došli naučnici preko Lajke značajno su objasnili efekte otiskivanja u svemir na živo biće.

1970. - U Denveru je umro kralj Petar II Karađorđević, sin kralja Aleksandra. U vreme ubistva svoga oca 1934. godine, nije bio punoletan, pa je imenovano namesništvo koje su sačinjavali knez Pavle, dr Radenko Stanković i Ivo Perović. Pučom od 27. marta 1941. godine preuzeo je kraljevsku vlast, a posle napada Nemačke, prebegao je s jugoslovenskom vladom u London. Na zasedanju AVNOJ-a 29. i 30.11.1943. zabranjen mu je povratak u zemlju.

1992. - Bil Klinton izabran je za predsednika SAD.

Objavljeno u Na današnji dan
Strana 6 od 13

Još vesti iz kategorije...

Top